Przejdź do treści

Sztuka mięsa w sosie chrzanowym

Kawałek wołowiny gotowany powoli z włoszczyzną do miękkości, krojony w poprzek włókien i polany jasnym sosem z zasmażki, wywaru, śmietanki i chrzanu. Z tym, którą część wołowiny kupić w Polsce i za granicą, jak nie zabić ostrości chrzanu i czym różni się „prepared horseradish” od amerykańskiego „horseradish sauce”.

Ugotowałeś/aś? Pokaż swoje danie →

Plastry gotowanej wołowiny pod jasnym sosem chrzanowym ze szczypiorkiem, obok gotowana marchew, kalafior i brokuły, na ciemnym talerzu

Historia przepisu

„Tą nazwę dajemy wołowinie gotowanej, którą następnie podajemy z rozmaitemi sosami i z różnemi garniturami”, pisała w 1930 roku Elżbieta Kiewnarska, autorka warszawskiej książeczki „Potrawy z wołowiny” podpisanej jako Pani Elżbieta. Dodawała, że „dobry rosół i sztuka mięsa, są to dwie potrawy nierozdzielne”: na dużym kawałku dobrego mięsa gotowano rosół, a samo mięso podawano potem jako drugie danie, zawsze z ziemniakami z wody albo z szerokim makaronem z rumianym masłem. Jako najczęstsze sosy do sztuki mięsa wymieniała chrzanowy, biały i pomidorowy, a prawdziwym amatorom radziła podać ją w ogóle bez sosu, z musztardą, piklami, grzybkami w occie albo chrzanem z octem.

Sos z chrzanu do gotowanej wołowiny znają wszystkie stare polskie książki kucharskie, ale każda robi go trochę inaczej. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w „365 obiadach za 5 złotych” (wydanie z 1871 roku) ucierała kilka korzeni chrzanu z trzema łyżkami kwaśnej śmietany, łyżeczką cukru, pół łyżki mąki i odrobiną soku z cytryny, zagotowywała, a na koniec wbijała dwa żółtka. Tym samym sosem zalewała pokrojoną sztukę mięsa i rumieniła ją w piecu, tak powstawała „sztuka mięsa opiekana”. Wincenta Zawadzka w „Kucharce litewskiej” wydanej w Wilnie w 1913 roku smażyła tarty chrzan na maśle, rozprowadzała bulionem i zaprawiała mąką oraz trzema lub czterema żółtkami, a poznańska „Praktyczna Kucharka” Franciszka Chocieszyńskiego z 1884 roku gotowała chrzan w rosole z tartą bułką. Dzisiejsza wersja na jasnej zasmażce, z wywarem, śmietanką, cukrem i cytryną przypomina sos Kiewnarskiej, która też zaczynała od zasmażki i rosołu, a kończyła kwaśną śmietaną albo żółtkami.

Podobne danie ma kuchnia wiedeńska. Austriacki rejestr tradycyjnej żywności podaje, że gotowana wołowina była stałym daniem dworu już w pierwszej połowie XIX wieku, a cesarz Franciszek Józef jadał ją z kapustą albo kalarepą i talerzem świeżo startego chrzanu. Sama nazwa Tafelspitz pojawia się po raz pierwszy w zbiorze przepisów Hessa z 1911 roku, a dziś podaje się go z sosem szczypiorkowym oraz chrzanem z jabłkiem albo z bułką. Czy polska sztuka mięsa wzięła się z tej tradycji, nie wiadomo: nie znaleźliśmy źródła, które by to potwierdzało. Pewne jest tylko, że gotowana wołowina z chrzanem była wspólnym daniem całej Europy Środkowej.

Składniki

Mięso i wywar

  • 1 kg wołowina w jednym kawałku (pręga, mostek, łopatka albo szponder; kawałek krótki i gruby)
    Za granicą: USA i Kanada: beef shank, brisket, chuck albo short ribs; Wielka Brytania: shin of beef, brisket, shoulder; Niemcy: Beinscheibe, Rinderbrust, Schulter albo Querrippe
  • 2 l wrzątek (tyle, żeby przykrył mięso)
  • 2 szt. marchew
  • 1 szt. pietruszka (korzeń)
    Za granicą: parsley root; Niemcy: Petersilienwurzel; w ostateczności mniejszy pasternak (parsnip)
  • 100 g seler korzeniowy (kawałek)
    Za granicą: celeriac / celery root; Niemcy: Knollensellerie
  • 1 szt. por (biała część)
  • 1 szt. cebula (przekrojona na pół i opalona)
  • 2 szt. liście laurowe
  • 4 szt. ziele angielskie (ziarna)
    Za granicą: allspice; Niemcy: Piment
  • 5 szt. pieprz czarny (ziarna)
  • sól (do smaku, pod koniec gotowania)

Sos chrzanowy

  • 20 g masło
    Za granicą: unsalted butter
  • 2 łyżki (ok. 15 g) mąka pszenna
    Za granicą: USA: all-purpose flour; Wielka Brytania: plain flour; Niemcy: Type 405
  • 300 ml gorący wywar spod mięsa (przecedzony)
  • 100 ml śmietanka 30% (albo 3–4 łyżki gęstej kwaśnej śmietany 18%)
    Za granicą: USA: heavy cream; Wielka Brytania: double cream; Niemcy: Sahne 30%
  • 3 łyżki (45 ml) chrzan tarty (albo 4, ze słoika, odciśnięty z zalewy, albo świeżo starty korzeń)
    Za granicą: USA i Wielka Brytania: prepared horseradish (nie horseradish sauce); Niemcy: Meerrettich albo Tafelmeerrettich; Austria: Kren
  • 1 łyżeczka (5 ml) sok z cytryny
  • ½ łyżeczki (ok. 2 g) cukier
  • 1 szt. żółtko (opcjonalnie, jak u Ćwierczakiewiczowej)

Do podania

  • 800 g ziemniaki (ugotowane w osolonej wodzie)
  • natka pietruszki albo szczypiorek (do posypania)

Przygotowanie krok po kroku

  1. Wołowinę opłucz i osusz ręcznikiem papierowym. Jeśli chcesz, obsmaż ją ze wszystkich stron w rozgrzanym, suchym garnku, bez tłuszczu, aż się zrumieni.

    Krok 1
  2. Cebulę przekrój na pół i opal przekrojem do dołu na suchej patelni albo nad palnikiem gazowym, aż mocno sczernieje. Obierz marchew, pietruszkę i seler, por dokładnie umyj.

  3. W dużym garnku zagotuj 2 litry wody z warzywami, opaloną cebulą, liśćmi laurowymi, zielem angielskim i pieprzem. Włóż mięso do wrzącej wody (jeśli je obsmażałeś, po prostu zalej je wrzątkiem). Gdy woda znów zawrze, zbierz łyżką szumowiny.

  4. Zmniejsz ogień tak, żeby wywar ledwie „mrugał”, przykryj i gotuj 2–2,5 godziny, aż widelec łatwo wchodzi w mięso. Pod koniec posól wywar do smaku. Gotowe mięso zostaw w gorącym wywarze pod przykryciem.

    Krok 4
  5. Przygotuj chrzan. Świeży korzeń obierz i zetrzyj na tarce o drobnych oczkach, najlepiej przy otwartym oknie, bo mocno szczypie w oczy. Chrzan ze słoika przełóż na sitko i odciśnij łyżką z zalewy.

    Krok 5
  6. Odlej 300 ml wywaru przez sitko do dzbanka. W rondelku roztop masło, wsyp mąkę i smaż 1–2 minuty, cały czas mieszając, aż zasmażka się spieni, ale nie zrumieni.

  7. Wlewaj gorący wywar stopniowo, cały czas mieszając trzepaczką, żeby nie było grudek. Gotuj sos na małym ogniu 3–4 minuty, aż zgęstnieje.

  8. Wlej śmietankę, zagotuj raz i zdejmij rondelek z ognia. Dopiero teraz dodaj chrzan, cukier, sok z cytryny i sól, wymieszaj i spróbuj. Jeśli dajesz żółtko, roztrzep je z łyżką sosu, wlej do rondelka i podgrzej, mieszając, ale już nie gotuj.

  9. Wyjmij mięso z wywaru i pokrój ostrym nożem w poprzek włókien na cienkie, równe plastry.

    Krok 9
  10. Ułóż plastry na podgrzanym półmisku, polej częścią sosu, a resztę podaj w sosjerce. Podawaj z ziemniakami z wody i warzywami z wywaru, posypane natką albo szczypiorkiem.

Wersje czytelników

Gotujesz to danie po swojemu? Podziel się swoją wersją.

Mam swoją wersję

Ugotowałem/am

Zrobiłeś/aś to danie? Napisz, jak wyszło i co zmieniłeś/aś. Możesz dodać zdjęcie i ocenę.

Zaloguj się, aby dodać wpis

Czy ten przepis był pomocny?

Komentarze (0)

Brak komentarzy. Bądź pierwszy!


Dodaj komentarz

Zaloguj się aby uniknąć weryfikacji emaila przy każdym komentarzu, lub komentuj jako gość:

Komentarz może być moderowany przed publikacją.