Historia przepisu
„Tą nazwę dajemy wołowinie gotowanej, którą następnie podajemy z rozmaitemi sosami i z różnemi garniturami”, pisała w 1930 roku Elżbieta Kiewnarska, autorka warszawskiej książeczki „Potrawy z wołowiny” podpisanej jako Pani Elżbieta. Dodawała, że „dobry rosół i sztuka mięsa, są to dwie potrawy nierozdzielne”: na dużym kawałku dobrego mięsa gotowano rosół, a samo mięso podawano potem jako drugie danie, zawsze z ziemniakami z wody albo z szerokim makaronem z rumianym masłem. Jako najczęstsze sosy do sztuki mięsa wymieniała chrzanowy, biały i pomidorowy, a prawdziwym amatorom radziła podać ją w ogóle bez sosu, z musztardą, piklami, grzybkami w occie albo chrzanem z octem.
Sos z chrzanu do gotowanej wołowiny znają wszystkie stare polskie książki kucharskie, ale każda robi go trochę inaczej. Lucyna Ćwierczakiewiczowa w „365 obiadach za 5 złotych” (wydanie z 1871 roku) ucierała kilka korzeni chrzanu z trzema łyżkami kwaśnej śmietany, łyżeczką cukru, pół łyżki mąki i odrobiną soku z cytryny, zagotowywała, a na koniec wbijała dwa żółtka. Tym samym sosem zalewała pokrojoną sztukę mięsa i rumieniła ją w piecu, tak powstawała „sztuka mięsa opiekana”. Wincenta Zawadzka w „Kucharce litewskiej” wydanej w Wilnie w 1913 roku smażyła tarty chrzan na maśle, rozprowadzała bulionem i zaprawiała mąką oraz trzema lub czterema żółtkami, a poznańska „Praktyczna Kucharka” Franciszka Chocieszyńskiego z 1884 roku gotowała chrzan w rosole z tartą bułką. Dzisiejsza wersja na jasnej zasmażce, z wywarem, śmietanką, cukrem i cytryną przypomina sos Kiewnarskiej, która też zaczynała od zasmażki i rosołu, a kończyła kwaśną śmietaną albo żółtkami.
Podobne danie ma kuchnia wiedeńska. Austriacki rejestr tradycyjnej żywności podaje, że gotowana wołowina była stałym daniem dworu już w pierwszej połowie XIX wieku, a cesarz Franciszek Józef jadał ją z kapustą albo kalarepą i talerzem świeżo startego chrzanu. Sama nazwa Tafelspitz pojawia się po raz pierwszy w zbiorze przepisów Hessa z 1911 roku, a dziś podaje się go z sosem szczypiorkowym oraz chrzanem z jabłkiem albo z bułką. Czy polska sztuka mięsa wzięła się z tej tradycji, nie wiadomo: nie znaleźliśmy źródła, które by to potwierdzało. Pewne jest tylko, że gotowana wołowina z chrzanem była wspólnym daniem całej Europy Środkowej.
Składniki
Mięso i wywar
-
1 kg wołowina w jednym kawałku (pręga, mostek, łopatka albo szponder; kawałek krótki i gruby)
Za granicą: USA i Kanada: beef shank, brisket, chuck albo short ribs; Wielka Brytania: shin of beef, brisket, shoulder; Niemcy: Beinscheibe, Rinderbrust, Schulter albo Querrippe - 2 l wrzątek (tyle, żeby przykrył mięso)
- 2 szt. marchew
-
1 szt. pietruszka (korzeń)
Za granicą: parsley root; Niemcy: Petersilienwurzel; w ostateczności mniejszy pasternak (parsnip) -
100 g seler korzeniowy (kawałek)
Za granicą: celeriac / celery root; Niemcy: Knollensellerie - 1 szt. por (biała część)
- 1 szt. cebula (przekrojona na pół i opalona)
- 2 szt. liście laurowe
-
4 szt. ziele angielskie (ziarna)
Za granicą: allspice; Niemcy: Piment - 5 szt. pieprz czarny (ziarna)
- sól (do smaku, pod koniec gotowania)
Sos chrzanowy
-
20 g masło
Za granicą: unsalted butter -
2 łyżki (ok. 15 g) mąka pszenna
Za granicą: USA: all-purpose flour; Wielka Brytania: plain flour; Niemcy: Type 405 - 300 ml gorący wywar spod mięsa (przecedzony)
-
100 ml śmietanka 30% (albo 3–4 łyżki gęstej kwaśnej śmietany 18%)
Za granicą: USA: heavy cream; Wielka Brytania: double cream; Niemcy: Sahne 30% -
3 łyżki (45 ml) chrzan tarty (albo 4, ze słoika, odciśnięty z zalewy, albo świeżo starty korzeń)
Za granicą: USA i Wielka Brytania: prepared horseradish (nie horseradish sauce); Niemcy: Meerrettich albo Tafelmeerrettich; Austria: Kren - 1 łyżeczka (5 ml) sok z cytryny
- ½ łyżeczki (ok. 2 g) cukier
- 1 szt. żółtko (opcjonalnie, jak u Ćwierczakiewiczowej)
Do podania
- 800 g ziemniaki (ugotowane w osolonej wodzie)
- natka pietruszki albo szczypiorek (do posypania)
Przygotowanie krok po kroku
-
Wołowinę opłucz i osusz ręcznikiem papierowym. Jeśli chcesz, obsmaż ją ze wszystkich stron w rozgrzanym, suchym garnku, bez tłuszczu, aż się zrumieni.
-
Cebulę przekrój na pół i opal przekrojem do dołu na suchej patelni albo nad palnikiem gazowym, aż mocno sczernieje. Obierz marchew, pietruszkę i seler, por dokładnie umyj.
-
W dużym garnku zagotuj 2 litry wody z warzywami, opaloną cebulą, liśćmi laurowymi, zielem angielskim i pieprzem. Włóż mięso do wrzącej wody (jeśli je obsmażałeś, po prostu zalej je wrzątkiem). Gdy woda znów zawrze, zbierz łyżką szumowiny.
-
Zmniejsz ogień tak, żeby wywar ledwie „mrugał”, przykryj i gotuj 2–2,5 godziny, aż widelec łatwo wchodzi w mięso. Pod koniec posól wywar do smaku. Gotowe mięso zostaw w gorącym wywarze pod przykryciem.
-
Przygotuj chrzan. Świeży korzeń obierz i zetrzyj na tarce o drobnych oczkach, najlepiej przy otwartym oknie, bo mocno szczypie w oczy. Chrzan ze słoika przełóż na sitko i odciśnij łyżką z zalewy.
-
Odlej 300 ml wywaru przez sitko do dzbanka. W rondelku roztop masło, wsyp mąkę i smaż 1–2 minuty, cały czas mieszając, aż zasmażka się spieni, ale nie zrumieni.
-
Wlewaj gorący wywar stopniowo, cały czas mieszając trzepaczką, żeby nie było grudek. Gotuj sos na małym ogniu 3–4 minuty, aż zgęstnieje.
-
Wlej śmietankę, zagotuj raz i zdejmij rondelek z ognia. Dopiero teraz dodaj chrzan, cukier, sok z cytryny i sól, wymieszaj i spróbuj. Jeśli dajesz żółtko, roztrzep je z łyżką sosu, wlej do rondelka i podgrzej, mieszając, ale już nie gotuj.
-
Wyjmij mięso z wywaru i pokrój ostrym nożem w poprzek włókien na cienkie, równe plastry.
-
Ułóż plastry na podgrzanym półmisku, polej częścią sosu, a resztę podaj w sosjerce. Podawaj z ziemniakami z wody i warzywami z wywaru, posypane natką albo szczypiorkiem.
Zdjęcia
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!