Październik to w Stanach Zjednoczonych Miesiąc Dziedzictwa Polsko-Amerykańskiego. Obchody zaczęły się w 1981 roku w Filadelfii, a od 1986 roku październik ma je w oficjalnej proklamacji prezydenta Ronalda Reagana. To dobra okazja, żeby przypomnieć, jak wiele ludzi związanych z Polską stoi za amerykańskim kinem i telewizją: od założycieli wielkich wytwórni po dzisiejsze gwiazdy seriali.
Na naszą listę trafiły tylko osoby, których polskie pochodzenie jest udokumentowane: w wywiadach, biografiach, programach genealogicznych albo w oficjalnych danych. Przy każdej piszemy, kim jest, skąd ma polskie korzenie, i podajemy linki do Wikipedii i bazy IMDb.
- Trzech z czterech braci Warner urodziło się w Krasnosielcu na Mazowszu, Samuel Goldwyn w Warszawie, a Max Factor w Zduńskiej Woli.
- W Polsce urodzili się m.in. Pola Negri, Izabella Scorupco, Joanna Pacuła i Dagmara Domińczyk, a w hollywoodzkich produkcjach grali też Daniel Olbrychski, Marcin Dorociński i Rafał Zawierucha.
- Paul Wesley i Danny Pudi wychowywali się w domach, w których mówiło się po polsku.
- Andrew Garfield, Scarlett Johansson i Jesse Eisenberg mają przodków z żydowskich społeczności dawnej Polski. Eisenberg ma od 2025 roku polskie obywatelstwo.
- Oscary zdobywali m.in. urodzeni w Suchej Beskidzkiej Billy Wilder i w Rzeszowie Fred Zinnemann, a z Polski Janusz Kamiński, Zbigniew Rybczyński i, w 2026 roku, Maciek Szczerbowski.
Twórcy Hollywood z ziem polskich
Zanim pojawiły się wielkie gwiazdy, były wytwórnie. Przy dwóch z najsłynniejszych nazw w historii kina stoją ludzie urodzeni na ziemiach polskich.
Bracia Warner
Założyciele wytwórni Warner Bros., jednego z największych studiów filmowych świata.
Historia jednego z najsłynniejszych logo w dziejach kina zaczyna się w Krasnosielcu, niewielkiej miejscowości na północnym Mazowszu (dziś powiat makowski w województwie mazowieckim), wówczas w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. Mieszkała tam rodzina polskich Żydów, szewca Beniamina Wonsala (w dokumentach także Wonskolaser) i Pearl Lei z domu Eichelbaum, którzy pobrali się w 1876 roku. W Krasnosielcu przyszli na świat trzej najstarsi z braci: Harry (Hirsz, 1881–1958), Albert (Aaron, 1884–1967) i Sam (Szmul, 1887–1927). W 1888 roku Beniamin popłynął z Hamburga do Ameryki. W Nowym Jorku przedstawił się jako Benjamin Warner i to nazwisko przylgnęło do całej rodziny. Osiadł w Baltimore i naprawiał buty, a w październiku 1889 roku dołączyła do niego żona z dziećmi, które przypłynęły parowcem „Hermann” z Bremy. Z szewskiego zarobku trudno było wyżywić rosnącą gromadkę, więc ojciec spróbował szczęścia w Kanadzie, wymieniając blaszane naczynia na futra. Tam, w London w Ontario, urodził się najmłodszy z czwórki filmowców, Jack (1892–1978). Po dwóch ciężkich latach rodzina wróciła do Baltimore, a w 1896 roku przeniosła się do Youngstown w Ohio, gdzie Harry prowadził zakład szewski. Ojciec pracował u syna, potem na kredyt otworzył w centrum miasta sklep mięsny i spożywczy. W domu mówiono głównie w jidysz.
Filmowy interes zaczynali skromnie. Najpierw objeżdżali jarmarki w Ohio i Pensylwanii z kopią „Napadu na ekspres” (The Great Train Robbery, 1903) – Sam kręcił projektorem, a Albert sprzedawał bilety. Potem było własne kino Cascade w New Castle w Pensylwanii, dystrybucja i produkcja, aż 4 kwietnia 1923 roku powstała spółka Warner Bros. Pictures. Sam namówił braci na współpracę z Western Electric i stworzenie systemu dźwiękowego Vitaphone. Po „Don Juanie” (1926) z zsynchronizowaną muzyką przyszedł przełom: 6 października 1927 roku premierę miał „Śpiewak jazzbandu” (The Jazz Singer), pierwszy pełnometrażowy film z synchronicznymi dialogami i śpiewem. Sam nie doczekał triumfu – zmarł w Los Angeles dzień wcześniej, a Akademia wyróżniła później studio honorową nagrodą za ten film.
Harry kierował firmą jako prezes, Albert pilnował finansów jako skarbnik, a Jack rządził produkcją w Hollywood. Rodzinna zgoda skończyła się w 1956 roku. Bracia ogłosili sprzedaż udziałów, a Jack po cichu zorganizował grupę inwestorów, odkupił kontrolę nad wytwórnią i sam mianował się jej prezesem. Harry i Albert dowiedzieli się o tym za późno. Harry zmarł w 1958 roku w Los Angeles, Albert w 1967 roku w Miami Beach, a Jack w 1978 roku w Los Angeles.
Harry: Wikipedia · IMDb
Albert: Wikipedia · IMDb
Sam: Wikipedia · IMDb
Jack: Wikipedia · IMDb
Samuel Goldwyn
Producent filmowy, laureat Oscara, jeden z pionierów Hollywood.
Jego nazwisko do dziś widnieje w nazwie Metro-Goldwyn-Mayer, choć on sam nigdy w MGM nie pracował. Samuel Goldwyn przyszedł na świat w Warszawie, wówczas w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim, w 1879 roku jako Szmul Gelbfisz (dokładna data dzienna jest niepewna, a on sam podawał później rok 1882). Pochodził z chasydzkiej rodziny żydowskiej. Ojciec, Aaron Dawid Gelbfisz, był domokrążcą, a matka, Hanna Frymet, pochodziła z domu Fiszhaut. Po śmierci ojca chłopak bez grosza opuścił Polskę i dotarł do Hamburga, gdzie zatrzymał się u znajomych rodziny i wyuczył się fachu rękawicznika. 26 listopada 1898 roku przeniósł się do Birmingham w Anglii i przez sześć tygodni mieszkał tam u krewnych, używając już nazwiska Goldfish. 4 stycznia 1899 roku wypłynął z Liverpoolu, a 19 stycznia zszedł na ląd w Filadelfii. Stamtąd trafił do Gloversville w stanie Nowy Jork, gdzie zaczął od handlu rękawiczkami. Jako sprzedawca Elite Glove Company radził sobie tak dobrze, że został wiceprezesem firmy do spraw sprzedaży i pełnił tę funkcję przez cztery lata.
W 1913 roku wspólnie z Jesse’em Laskym, Cecilem B. DeMille’em i Arthurem Friendem założył Jesse L. Lasky Feature Play Company, której „The Squaw Man” (1914) uchodzi za pierwszy pełnometrażowy film nakręcony w Hollywood. W 1916 roku z braćmi Edgarem i Archibaldem Selwynami stworzył Goldwyn Pictures – nazwa powstała z połączenia ich nazwisk, a w 1918 roku Samuel przyjął ją oficjalnie jako własne nazwisko. Odszedł z firmy w 1922 roku, dwa lata przed fuzją, z której narodziło się MGM.
Jako niezależny producent przez kolejne dekady pracował m.in. z Williamem Wylerem, z którym zrobił „Wichrowe wzgórza” (Wuthering Heights, 1939) i „Najlepsze lata naszego życia” (The Best Years of Our Lives, 1946). Ten drugi film przyniósł mu w 1947 roku Oscara dla najlepszego filmu, a Akademia przyznała mu też Nagrodę im. Irvinga G. Thalberga. Później wyprodukował jeszcze m.in. „Faceci i laleczki” (Guys and Dolls, 1955) i „Porgy i Bess” (1959). W 1971 roku otrzymał Prezydencki Medal Wolności. Przeszedł do legendy także dzięki tzw. goldwynizmom, językowym potknięciom w rodzaju „Include me out”, choć wiele z nich dopisali mu humoryści. Zmarł 31 stycznia 1974 roku w Los Angeles.
Max Factor
Charakteryzator i twórca kosmetyków, od którego nazwiska pochodzi marka Max Factor.
To jemu kobiety na całym świecie zawdzięczają słowo „make-up”. Maksymilian Faktorowicz urodził się w Zduńskiej Woli (najczęściej podaje się rok 1877), wówczas w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim, dziś w województwie łódzkim. Był synem polskich Żydów, Abrahama Faktorowicza i Cecylii z domu Wrocławskiej. Źródła różnie opisują zajęcie ojca – jako sklepikarza, rabina albo robotnika w zakładzie włókienniczym. Rodziny nie było stać na posyłanie czworga dzieci do szkoły, więc mały Maks jako ośmiolatek pomagał dentyście i aptekarzowi, a jako dziewięciolatek terminował u perukarza i kosmetyka w Łodzi. Potem pracował w Berlinie i w Moskwie dla perukarza obsługującego carską operę. Po służbie w sanitariacie carskiej armii otworzył własny zakład w Riazaniu i został doradcą od kosmetyków rodziny carskiej oraz Cesarskiej Opery. Z żoną Esther Rosą, zwaną Lizzie, miał już troje dzieci: Fredę, Cecilię i Davisa. Obawiając się prześladowań Żydów, postanowił dołączyć do brata Nathana i wuja Fischela, którzy byli już w Ameryce. Według jednej z wersji wymknął się z carskiej służby pod pretekstem kuracji w Karlowych Warach. W 1904 roku rodzina popłynęła trzecią klasą statkiem „Moltke” i 25 lutego przeszła kontrolę na Ellis Island. Max miał przy sobie 400 dolarów.
Rodzina zamieszkała w St. Louis, gdzie Max na wystawie światowej sprzedawał kosmetyki już jako Max Factor – do czasu, gdy wspólnik ukradł mu towar i zyski. W 1908 roku przeniósł się do Los Angeles, by zaopatrywać rodzący się przemysł filmowy w peruki i charakteryzację, a rok później założył Max Factor & Company.
Około 1914 roku opracował cienką, elastyczną szminkę teatralną w dwunastu odcieniach, która w przeciwieństwie do ciężkiej scenicznej charakteryzacji nie pękała pod światłem kamer. W 1920 roku za radą syna Franka zaczął nazywać swoje produkty „make-up” zamiast „cosmetics”. Do jego klientek należały m.in. Gloria Swanson, Mary Pickford, Joan Crawford, Bette Davis i Jean Harlow, a także inna gwiazda z Polski – Pola Negri. Zmarł 30 sierpnia 1938 roku w Beverly Hills. Jego nazwisko jako marka kosmetyków przetrwało do dziś.
Urodzeni w Polsce
Pola Negri

Gwiazda kina niemego, pierwsza europejska aktorka zakontraktowana przez Hollywood.
Barbara Apolonia Chałupiec przyszła na świat w Lipnie, wówczas w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim, dziś w województwie kujawsko-pomorskim. Najczęściej podaje się 3 stycznia 1897 roku, choć sama aktorka w różnych okresach podawała inne daty, a w autobiografii pisała o 31 grudnia 1899 roku. Jej ojciec, Jerzy Chałupiec (Juraj Chalupec, 1871–1920), był drobnym rzemieślnikiem pochodzenia słowackiego, z wioski Nesluša na terenie dzisiejszej północnej Słowacji (wówczas w Królestwie Węgier). Matka, Polka Eleonora z Kiełczewskich (1861–1954), prowadziła dom. Powtarzana w życiorysach gwiazdy opowieść o ojcu zesłanym przez Rosjan na Sybir według części autorów była legendą na potrzeby reklamy, a ojciec w rzeczywistości porzucił rodzinę. W 1902 roku matka przeniosła się z córką do Warszawy, gdzie prowadziła sklepik i dorabiała jako pomoc domowa, a wakacje spędzały u dziadków ze strony matki w Brdowie. To matka dostrzegła talent córki i posłała ją na lekcje tańca i aktorstwa. Uczyła się w szkole baletowej w Warszawie, a pseudonim przyjęła na cześć ulubionej włoskiej poetki Ady Negri. Przed I wojną światową zachorowała na gruźlicę i leczyła się w Zakopanem. Z Polską łączyła ją też późniejsza inwestycja – w 1920 roku kupiła kamienicę w Bydgoszczy, do której przeprowadziła się jej matka.
Na ekranie zadebiutowała w „Niewolnicy zmysłów” (1914), a potem grała m.in. w „Bestii” i cyklu „Tajemnice Warszawy” (oba 1917). W 1917 roku wyjechała do Berlina, gdzie spotkała Ernsta Lubitscha. Ich „Madame Dubarry” (1919) stała się międzynarodowym przebojem i otworzyła jej drogę do Ameryki. W 1922 roku podpisała kontrakt z Paramountem i we wrześniu przypłynęła do Nowego Jorku jako pierwsza gwiazda z kontynentalnej Europy sprowadzona do Hollywood. Grała w „Bella Donna” i „The Spanish Dancer” (oba 1923), w „Forbidden Paradise” (1924) ponownie u Lubitscha oraz w „Hotel Imperial” (1927), który dobrze poradził sobie w kinach.
Prasa żyła jej romansami z Charlie Chaplinem i Rudolphem Valentino. Na pogrzebie Valentina w Nowym Jorku w 1926 roku podobno kilkakrotnie mdlała, co gazety uznały głównie za chwyt reklamowy. W 1927 roku poślubiła gruzińskiego księcia Serge’a Mdivaniego, rozwiedli się w 1931 roku. Era dźwięku nie była dla niej łaskawa, ale wróciła na ekran w „Hi Diddle Diddle” (1943), a ostatnią rolę zagrała w disnejowskim „The Moon-Spinners” (1964). Zmarła 1 sierpnia 1987 roku w San Antonio w Teksasie. Ma gwiazdę na Hollywood Boulevard.
Gilda Gray
Gwiazda kina niemego i rewii Ziegfelda, która spopularyzowała w Ameryce taniec shimmy.
Lubiła opowiadać, że shimmy wymyśliła przypadkiem, gdy w saloonie teścia zaczęła potrząsać koszulką. Taniec był znany już wcześniej, ale to Gilda Gray zrobiła z niego ogólnoamerykańskie szaleństwo. Sama twierdziła, że urodziła się w Krakowie, jednak według aktu urodzenia była Marianną Michalską, urodzoną 25 października 1895 roku w Rydlewie koło Żnina, wtedy w zaborze pruskim, a dziś w województwie kujawsko-pomorskim. Jej rodzice, Maksymilian i Wanda Michalscy, pobrali się 10 listopada 1894 roku w Żninie. Na początku XX wieku wyjechali z córką za ocean i osiedli w Cudahy pod Milwaukee. Tam jako nastolatka wyszła w aranżowanym małżeństwie za skrzypka Johna (Jana) Góreckiego, syna Marcina Góreckiego – socjalisty, przywódcy związkowego i posła do zgromadzenia stanowego Wisconsin, a zarazem właściciela saloonu, w którym zaczynała występy. W 1913 roku urodził się ich syn Martin, później lider orkiestry. O polskich korzeniach nie zapominała. Według milwaukeeckiego „Kuryera Polskiego”, odwiedzając rodziców w Milwaukee, utrzymywała kontakt z gazetą i brała udział w jej propolskich akcjach. W czasie II wojny światowej zbierała pieniądze dla Polski, a w 1953 roku program „This Is Your Life” pokazał jej starania o sprowadzenie do Ameryki sześciorga Polaków, którym opłaciła też naukę.
Imię Gilda zasugerowała jej podobno Sophie Tucker. Po występach w „The Gaieties of 1919” Florenz Ziegfeld zaangażował ją do „Ziegfeld Follies” z 1922 roku i to wtedy shimmy podbiło kraj. W 1923 roku przeniosła się do Hollywood. Film „Aloma of the South Seas” (1926) w ciągu trzech pierwszych miesięcy zarobił 3 miliony dolarów. Potem były „Cabaret” i „The Devil Dancer” (oba 1927, dziś uznane za zaginione) oraz kręcony w Anglii „Piccadilly” (1929) ze scenariuszem Arnolda Bennetta.
Krach giełdowy w 1929 roku zabrał jej większość majątku. Zmarła na zawał serca 22 grudnia 1959 roku w Hollywood i spoczęła na cmentarzu Holy Cross w Culver City.
Joanna Pacuła
Aktorka, nominowana do Złotego Globu za „Park Gorkiego”.
Rola Iriny w „Parku Gorkiego” (Gorky Park, 1983) u boku Williama Hurta przyniosła jej nominację do Złotego Globu dla najlepszej aktorki drugoplanowej i z dnia na dzień uczyniła z niej najbardziej rozpoznawalną Polkę w Hollywood. W 1979 roku ukończyła warszawską PWST, grała w Teatrze Dramatycznym, a u Krzysztofa Zanussiego wystąpiła w „Barwach ochronnych” (1977).
Joanna Pacuła urodziła się 30 grudnia 1957 roku w Tomaszowie Lubelskim, dziś w województwie lubelskim, jako córka farmaceutki Narcyzy i inżyniera Leona Pacułów. Dorastała z bratem i dwiema siostrami, Ewą i Grażyną. Jako sześciolatka obejrzała „Fantomasa” i postanowiła, że zostanie aktorką. W tomaszowskim Liceum Ogólnokształcącym im. Bartosza Głowackiego biegała na 80 metrów i przez płotki, a w szkolnym kółku teatralnym zagrała główną rolę w sztuce „Motyle są wolne”. Myślała o studiowaniu archeologii, ale wybrała szkołę teatralną. W grudniu 1981 roku stan wojenny zastał ją na urlopie w Paryżu. Do kraju nie wróciła. Za namową Romana Polańskiego zaczęła pracować jako modelka, najpierw we Francji, a potem w Stanach Zjednoczonych, dokąd poleciała na trzy miesiące. 16 maja 1982 roku skradziono jej paszport, dokumenty i bilety. Przez kilka miesięcy mieszkała u Elżbiety Czyżewskiej, a w 1982 roku osiadła w Nowym Jorku. Przez pewien czas, w trakcie procesu naturalizacji, nie mogła opuszczać USA. Do Polski przyjechała na krótko w 1997 roku, a kilka miesięcy później wróciła, by zagrać gościnnie w filmie „Biały Kruk” (1998).
Po sukcesie „Parku Gorkiego” w 1984 roku współprowadziła na gali Oscarów wręczenie nagrody za zdjęcia. W kolejnych latach zagrała m.in. w „Ucieczce z Sobiboru” (Escape from Sobibor, 1987), „Pocałunku” (The Kiss, 1988), „Wybrańcu śmierci” (Marked for Death, 1990), „Tombstone” (1993), gdzie zagrała Kate, ukochaną Doca Hollidaya, oraz w „Wirusie” (Virus, 1999). Pojawiała się też w serialach, m.in. w „Detektywie Monku” i „Kościach”. Po kilkuletniej przerwie wróciła na ekran w „Break Even” (2020).
Dagmara Domińczyk
Aktorka znana z „Hrabiego Monte Christo” i serialu „Sukcesja”.
Widzowie „Sukcesji” (Succession, 2018–2023) znają ją jako Karolinę Novotney, szefową PR w medialnym imperium Royów. Za grę w zespole serialu Dagmara Domińczyk odebrała w 2022 roku nagrodę Gildii Aktorów Ekranowych.
Urodziła się 17 lipca 1976 roku w Kielcach jako najstarsza z trzech córek Aleksandry i Mirosława Domińczyków. Ojciec (1953–2023), urodzony w Krakowie, skończył w Kielcach szkołę zawodową o profilu metalowym i do 1981 roku pracował w kieleckim przedsiębiorstwie instalacji budowlanych. W sierpniu 1980 roku uczestniczył w strajku w Stoczni Gdańskiej, zakładał wolne związki w kieleckich zakładach, a we wrześniu został przewodniczącym Międzyzakładowej Komisji Związkowej NSZZ „Solidarność” Regionu Świętokrzyskiego. Redagował też pismo „Robotnik Kielecki”. 13 grudnia 1981 roku został internowany i przeszedł przez więzienia w Kielcach-Piaskach, Rzeszowie-Załężu i Nowym Łupkowie. Wyszedł jesienią 1982 roku, a w lutym 1983 roku cała rodzina wyjechała – najpierw do RFN, a potem jako azylanci polityczni do Nowego Jorku. W Ameryce ojciec wspierał komitet pomocy Solidarności i organizował pomoc dla podziemia, przez dekadę był doradcą do spraw Europy Wschodniej w centrali związkowej AFL-CIO, a później inspektorem budowlanym w Nowym Jorku. W 2003 roku Mirosław wrócił na stałe do Polski, a w 2012 roku otrzymał Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
Skończyła nowojorską LaGuardia High School i w 1998 roku wydział aktorski Carnegie Mellon University. W 1999 roku zadebiutowała na Broadwayu w sztuce „Bliżej” (Closer), a w kinie w „Zakazanym owocu” (Keeping the Faith, 2000). Zagrała w „Rock Star” (2001), a w filmie „Hrabia Monte Christo” (The Count of Monte Cristo, 2002) była Mercedes, ukochaną Edmonda Dantèsa. Później pojawiła się m.in. w „Kinseyu” (2004), „Córce” (The Lost Daughter, 2021) i „Priscilli” (2023).
W 2013 roku wydała powieść „The Lullaby of Polish Girls”, luźno opartą na własnej młodości w Polsce i na Brooklynie. Od 2005 roku jest żoną aktora Patricka Wilsona. Aktorką jest też jej siostra Marika Domińczyk.
Izabella Scorupco
Polsko-szwedzka aktorka i modelka, dziewczyna Bonda z „GoldenEye”.
Dla milionów widzów na całym świecie pozostaje Natalią Simonową, programistką, która w „GoldenEye” (1995) ratuje świat u boku Pierce’a Brosnana.
Izabella Scorupco, a właściwie Izabela Dorota Skorupko, urodziła się 4 czerwca 1970 roku w Białymstoku. Jej ojciec Lech Skorupko był muzykiem jazzowym (zmarł w 1992 roku), a matka Magdalena lekarką. Rodzice rozstali się, gdy dziewczynka miała rok, i Iza została z matką. W 1978 roku, jako ośmiolatka, wyjechała z nią do Szwecji. Zamieszkały w Bredäng, dzielnicy Sztokholmu, gdzie nauczyła się szwedzkiego, a także angielskiego i francuskiego. O kraju urodzenia nie zapomina – w 2014 roku napisała na Instagramie „#Polska, you are forever in my heart” (Polsko, na zawsze jesteś w moim sercu).
Zaczynała jako modelka. Pod koniec lat 80. pracowała w Europie, a jej zdjęcie trafiło na okładkę „Vogue”. Na ekranie zadebiutowała w szwedzkim filmie „Ingen kan älska som vi” (1988), do którego wypatrzył ją reżyser Staffan Hildebrand. Śpiewała też, a jej album „IZA” zdobył w Szwecji status złotej płyty.
Po roli dziewczyny Bonda zagrała Helenę Kurcewiczównę w „Ogniem i mieczem” (1999) Jerzego Hoffmana, a w Hollywood wystąpiła m.in. w „Vertical Limit” (2000), „Władcach ognia” (Reign of Fire, 2002) i „Egzorcyście: Początku” (Exorcist: The Beginning, 2004). Jej pierwszym mężem był hokeista Mariusz Czerkawski. W 2014 roku przyjęła obywatelstwo amerykańskie.
Daniel Olbrychski
Jeden z najwybitniejszych polskich aktorów, Kmicic z „Potopu”.
W thrillerze „Salt” (2010) to on uruchamia całą intrygę: rosyjski dezerter Oleg Orłow zgłasza się do CIA i oskarża agentkę graną przez Angelinę Jolie o bycie uśpionym szpiegiem. Orłowa zagrał Daniel Olbrychski, który miał wtedy za sobą ponad cztery dekady na ekranie. Jako dwudziestolatek dostał od Andrzeja Wajdy rolę Rafała Olbromskiego w „Popiołach” (1965) i od razu stał się gwiazdą.
Urodził się 27 lutego 1945 roku w Łowiczu jako syn publicysty Franciszka Olbrychskiego (1905–1981) i Klementyny Sołonowicz-Olbrychskiej (1909–1995). Jego starszy brat Krzysztof (1939–2017) został fizykiem. Matka pochodziła z Drohiczyna nad Bugiem, dziś w województwie podlaskim, i była córką urzędnika Kazimierza Sołonowicza i Zofii. Studiowała w Wyższej Szkole Dziennikarskiej w Warszawie, w 1935 roku została reporterką dziennika „Czas”, a w latach 1946–1956 uczyła polskiego i francuskiego w liceum w Drohiczynie, potem w szkołach zawodowych w Ciechanowcu i Siemiatyczach. Prowadziła też szkolny teatr, a później pisała książki dla młodzieży i słuchowiska radiowe. Rodzice żyli w separacji. Dzieciństwo Daniel spędził w Czerniewie, Łodzi i Drohiczynie – tam, w przedstawieniach wystawianych w kościele, po raz pierwszy wystąpił na scenie. Uczył się gry na skrzypcach, trenował boks, lekkoatletykę, szermierkę i judo, a w warszawskim II Liceum Ogólnokształcącym im. Stefana Batorego zagrał Papkina w szkolnej „Zemście”. Maturę zdał w 1963 roku i rozpoczął studia w warszawskiej PWST, które przerwał dla filmu.
Potem przyszły role, które zna każdy widz w Polsce: Azja Tuhajbejowicz w „Panu Wołodyjowskim” (1969), Andrzej Kmicic w „Potopie” (1974) Jerzego Hoffmana i Karol Borowiecki w „Ziemi obiecanej” (1975) Wajdy. Za „Brzezinę” odebrał w 1971 roku nagrodę aktorską festiwalu w Moskwie. Równolegle grał w Europie, m.in. Jana Brońskiego w „Blaszanym bębenku” (1979) Volkera Schlöndorffa, który zdobył Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego. Amerykańskie kino upomniało się o niego w „Nieznośnej lekkości bytu” (The Unbearable Lightness of Being, 1988) Philipa Kaufmana, gdzie zagrał funkcjonariusza czechosłowackiego MSW. Ma m.in. francuską Legię Honorową (1986) i Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1998).
Świetnie władał szablą i większość scen kaskaderskich wykonywał sam. Szabla wróciła też w najgłośniejszym epizodzie jego życia poza planem. W listopadzie 2000 roku na wystawie Piotra Uklańskiego „Naziści” w warszawskiej Zachęcie wyjął spod płaszcza filmową szablę i pociął fotografię, na której sam występował w nazistowskim mundurze. Uznał, że jego wizerunek posłużył tam, jak to odebrał, propagowaniu faszyzmu.
Elżbieta Czyżewska
Gwiazda polskiego kina lat 60., później aktorka sceny nowojorskiej.
W latach 60. była najpopularniejszą aktorką w Polsce, tak przynajmniej pisał po jej śmierci „New York Times”. Elżbieta Czyżewska urodziła się w 1938 roku w Warszawie (źródła podają 14 kwietnia lub 14 maja), skończyła warszawską szkołę teatralną i szybko podbiła ekran: „Żona dla Australijczyka” (1963), „Giuseppe w Warszawie” (1964), „Rękopis znaleziony w Saragossie” (1964) Wojciecha Hasa, „Małżeństwo z rozsądku” (1966) Stanisława Barei, „Wszystko na sprzedaż” (1968) Andrzeja Wajdy. Pod koniec lat 50. związała się z reżyserem Jerzym Skolimowskim – część źródeł nazywa ich małżeństwem, choć sam Skolimowski twierdzi, że ślubu nie wzięli.
Za ekranowym blaskiem kryło się trudne dzieciństwo. Elżbieta była córką Jana Czyżewskiego i Jadwigi z domu Gimpel, krawcowej z zawodu. Ojca straciła wcześnie, zginął podczas II wojny światowej. Miała siostrę Krystynę i dorastała na warszawskim Powiślu, a ponieważ matka zmagała się z alkoholizmem, część dzieciństwa spędziła w domu dziecka w Konstancinie. To tamtejsi wychowawcy zaprowadzili ją do zespołu pieśni i tańca „Skolimów”, w którym po raz pierwszy stanęła na scenie. W liceum dzięki talentowi do recytacji występowała na szkolnych akademiach i chodziła na kółko teatralne w Pałacu Kultury i Nauki.
W 1965 roku poślubiła Davida Halberstama, warszawskiego korespondenta „New York Timesa”. Reżim wydalił go za krytyczne teksty, a ona w kwietniu 1968 roku wyjechała za nim do Nowego Jorku. W kraju stała się niemile widziana i aż do 1980 roku nie mogła tam pracować. W Ameryce przeszkadzał jej wyraźny wschodni akcent, więc najwięcej grała w teatrach off-broadwayowskich. Na ekranie pojawiła się m.in. w „Putney Swope” (1969), „Running on Empty” (1988) Sidneya Lumeta i „Music Box” (1989) Costy-Gavrasa. Film „Anna” (1987), za który Sally Kirkland dostała nominację do Oscara, luźno opierał się na jej losach.
Na scenie wprowadzała Amerykanom „Polowanie na karaluchy” Janusza Głowackiego, a w 1990 roku dostała nagrodę Obie za rolę w „Crowbar” Maca Wellmana. Pomagała też Meryl Streep w pracy nad polskim akcentem do „Wyboru Zofii”. Małżeństwo z Halberstamem rozpadło się w latach 70. Zmarła na raka przełyku 17 czerwca 2010 roku w Nowym Jorku, a pochowano ją na Powązkach Wojskowych w Warszawie.
Jerzy Skolimowski
Reżyser i scenarzysta, autor „Rysopisu” i nominowanego do Oscara „IO”.
W marcu 2023 roku, w wieku 84 lat, Jerzy Skolimowski miał film w oscarowym finale: „IO”, historia osiołka wędrującego przez współczesną Europę, napisana z Ewą Piaskowską, walczył o statuetkę dla najlepszego filmu międzynarodowego. Rok wcześniej dostał w Cannes Nagrodę Jury. Skolimowski skończył etnografię na Uniwersytecie Warszawskim, potem reżyserię w łódzkiej Filmówce.
Urodził się 5 maja 1938 roku w Łodzi, w rodzinie architektów. Jego dziadek Kazimierz Skolimowski (1862–1923) był architektem miejskim w Kaliszu, architektem był też ojciec Stanisław. W czasie okupacji ojciec działał w konspiracji Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, po rozbiciu siatki został aresztowany i zginął w 1943 roku w niemieckim obozie Flossenbürg. Matka również działała w podziemiu i mimo rewizji gestapo ukrywała w domu żydowską rodzinę. Mały Jerzy został wyciągnięty z gruzów zbombardowanego domu w Warszawie. Po wojnie matka zajęła się organizacją polskiego szkolnictwa, a chłopiec krążył po internatach. „Miałem ponure dzieciństwo, w jakimś domu dziecka” – wspominał. Gdy miał 11 lat, matka została attaché kulturalnym polskiej ambasady w Pradze, a on trafił do szkoły z internatem w Podiebradach. Szefem jego sypialni był starszy o sześć lat Miloš Forman, a w tej samej szkole uczyli się Václav Havel i Ivan Passer.
Zaczynał jako współscenarzysta „Niewinnych czarodziejów” Wajdy i autor dialogów do „Noża w wodzie” Romana Polańskiego (1962). Jako reżyser zadebiutował „Rysopisem”, a za belgijski „Start” zdobył w 1967 roku Złotego Niedźwiedzia w Berlinie. Po zatrzymaniu przez cenzurę „Ręce do góry” pracował na Zachodzie: „Na samym dnie” (Deep End, 1970), „Wrzask” (1978, nagroda jury w Cannes), „Fucha” (Moonlighting, 1982) z Jeremym Ironsem, nagrodzona w Cannes za scenariusz.
Gdy finansowe fiasko kolejnego filmu doprowadziło go do bankructwa, przeniósł się do Los Angeles i spędził tam ponad 20 lat. Nakręcił „Latarniowiec” (The Lightship, 1985) z Robertem Duvallem i Klausem Marią Brandauerem, nagrodzony w Wenecji, malował i grywał w filmach anglojęzycznych: pułkownika KGB w „Białych nocach” (1985), wuja Stiepana we „Wschodnich obietnicach” (2007) Davida Cronenberga i mafiosa Gieorgija Łuczkowa w „Avengers” (2012). Do reżyserii wrócił „Czterema nocami z Anną” (2008), a w 2016 roku odebrał w Wenecji Złotego Lwa za całokształt twórczości.
Marcin Dorociński
Aktor znany z „Pitbulla”, „Róży” i serialu „Gambit królowej”.
Dla milionów widzów Netflixa to Wasilij Borgow, chłodny radziecki arcymistrz, z którym Beth Harmon mierzy się w finale „Gambitu królowej” (2020). Marcin Dorociński urodził się 22 czerwca 1973 roku w Milanówku i w 1993 roku zaczął studia na Wydziale Aktorskim warszawskiej Akademii Teatralnej. Przełomem okazał się „Pitbull” (2005) Patryka Vegi, w którym zagrał rolę policjanta Despero, za którą odebrał Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego.
Dorastał w skromnym, robotniczym domu. Ojciec Czesław był kowalem i, jak aktor wspominał w rozmowie z „Galą”, „harował, żebyśmy mieli za co żyć”. Matka zajmowała się domem i pochodziła z Kowalowej w okolicach Ryglic w Tarnowskiem, więc rodzinne korzenie sięgają także Małopolski. Marcin miał trzech braci, dwóch starszych o siedem i osiem lat, którzy zostali policjantami, oraz jednego młodszego. Rodzina mieszkała w Kłudzienku, osadzie złożonej z trzech bloków postawionych wśród pól, skąd zakładowy autobus woził dzieci do szkoły w Grodzisku Mazowieckim. W domu była bieda, ale, jak mówi, na ogrodzonym osiedlu dzieci miały wszystko, czego potrzeba do szczęścia. Jako dziesięciolatek wstąpił do ochotniczej straży pożarnej, marzył o karierze piłkarskiej, którą przekreśliła kontuzja kolana, i skończył technikum mechaniczne w Grodzisku.
Potem przyszły role nagradzane na festiwalach: „Rewers” (2009, nagroda za drugoplanową rolę w Gdyni), „Róża” (2011) Wojciecha Smarzowskiego, za którą dostał w Gdyni nagrodę za pierwszoplanową rolę męską, „Obława” (2012) i „Jack Strong” (2014), gdzie zagrał pułkownika Ryszarda Kuklińskiego. Otrzymał też Paszport „Polityki” za 2012 rok.
Za granicą grał m.in. w „Anthropoid” (2016) i niemieckim serialu kryminalnym „Der Usedom-Krimi”, ale prawdziwy zwrot przyniósł „Gambit królowej”. W filmie „Mission: Impossible – Dead Reckoning, część pierwsza” (2023) zagrał kapitana rosyjskiego okrętu podwodnego „Sewastopol”, a w filmie Apple „Mayday” (2026) z Ryanem Reynoldsem i Kennethem Branaghiem – Aleksandra Wołkowa, jednego z głównych przeciwników bohaterów.
Piotr Adamczyk
Aktor, Karol Wojtyła w „Karolu” i Chopin w „Chopin. Pragnienie miłości”.
Najpierw był Chopin, potem papież. Piotr Adamczyk zagrał Fryderyka Chopina w „Chopin. Pragnienie miłości” (2002) Jerzego Antczaka, a kilka lat później Karola Wojtyłę w dwuczęściowym włoskim filmie telewizyjnym „Karol. Człowiek, który został papieżem” (2005) i „Karol. Papież, który pozostał człowiekiem” (2006).
Urodził się 21 marca 1972 roku w Warszawie. W 1997 roku skończył warszawską PWST, a w czasie studiów, dzięki stypendium Fundacji Sorosa, spędził rok w British American Drama Academy w Londynie. Od 1995 roku związany jest z Teatrem Współczesnym w Warszawie. Polska publiczność zna go też z komedii „Testosteron” (2007) i serii „Listy do M.”, w której od 2011 roku gra Szczepana. Dubbinguje żyrafę Melmana w „Madagaskarze” i Zygzaka McQueena w „Autach”. W 2014 roku otrzymał Srebrny Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”.
Amerykański rozdział otworzył Marvel: w serialu Disney+ „Hawkeye” (2021) zagrał Tomasa, członka gangu ścigającego bohaterów. W serialu Apple TV+ „For All Mankind” zagrał Siergieja Nikułowa.
Joanna Kulig
Aktorka i piosenkarka, gwiazda „Zimnej wojny”.
Zula Lichoń z „Zimnej wojny” (2018) Pawła Pawlikowskiego przyniosła Joannie Kulig Europejską Nagrodę Filmową dla najlepszej aktorki i Orła za główną rolę kobiecą. Mark Kermode pisał w „The Observer”, że stworzyła kreację „o zdumiewającej rozpiętości i głębi”. Sam Pawlikowski nazywał ją swoją muzą, a wcześniej obsadził ją w „Kobiecie z piątej dzielnicy” (2011) i jako piosenkarkę w „Idzie” (2013).
Urodziła się 24 czerwca 1982 roku w Krynicy-Zdroju, a dorastała w pobliskiej Muszynce, w rodzinie z artystycznymi tradycjami. Mama pracowała jako kucharka w miejscowym przedszkolu, tata był ludowym poetą. Joanna miała dwóch starszych braci i dwie młodsze siostry, a rodzeństwo razem występowało na weselach i zabawach. W niedziele cała rodzina szła na mszę o dziesiątej, Joanna śpiewała w kościele psalmy i należała do Dziewczęcej Służby Maryjnej, występowała też na festynach i dożynkach. Jako piętnastolatka wyprowadziła się z domu do internatu w Krynicy, gdzie uczyła się gry na fortepianie, a potem przeniosła się do Krakowa, by uczyć się śpiewu. Jako pierwsza w rodzinie skończyła studia wyższe. Jedna z jej sióstr, Justyna, też została aktorką i występuje pod nazwiskiem prababci, Schneider. „Zawsze będę zwyczajną Aśką z Muszynki” – mówi o sobie.
W 1998 roku wygrała odcinek „Szansy na sukces” piosenką Grzegorza Turnaua, a w 2007 roku skończyła krakowską PWST na specjalizacji wokalno-estradowej. W tym samym roku za debiut w filmie „Środa, czwartek rano” dostała nagrodę w Gdyni, a za „Sponsoring” (Elles, 2011) – Orła za drugoplanową rolę.
Amerykańska kariera rozwinęła się po „Zimnej wojnie”. Zagrała Maję w serialu Netflixa „The Eddy” (2020) Damiena Chazelle’a, a w komedii „She Came to Me” (2023) Magdalenę obok Anne Hathaway, Petera Dinklage’a i Marisy Tomei. Wcześniej pojawiła się jako czarownica w „Hansel i Gretel: Łowcy czarownic” (2013), potem w filmie Michaela Keatona „Knox Goes Away” (2023) i w serialu „Masters of the Air” (2024).
Rafał Zawierucha
Aktor filmowy i teatralny, znany z „Bogów” i „Miasta 44”.
Kiedy Quentin Tarantino obsadził go w roli Romana Polańskiego, dla większości Amerykanów było to zupełnie nowe nazwisko. Rafał Zawierucha zagrał reżysera „Dziecka Rosemary” w filmie „Pewnego razu... w Hollywood” (2019) obok Leonardo DiCaprio, Brada Pitta i Margot Robbie. Rola jest krótka, ale przyniosła mu rozgłos za oceanem.
Urodził się 12 października 1986 roku w Krakowie jako najmłodsze dziecko Anny i Edwarda Zawieruchów, a dorastał w Kielcach, gdzie skończył III Liceum Ogólnokształcące. Ma dwie siostry i brata Grzegorza, zwycięzcę ósmej edycji „MasterChefa”. Od 2000 roku rodzice prowadzą w Kielcach rodzinny dom dziecka i poza własnymi dziećmi wychowali 26 innych dzieci. Za to zostali laureatami plebiscytu „Świętokrzyski Anioł Dobroci”. Rafał mówi o mamie i tacie, że to jego „Mistrzowie”.
W 2012 roku ukończył Akademię Teatralną w Warszawie i grał w stołecznych teatrach, m.in. Współczesnym, Och-Teatrze i IMCE. W 2012 roku był nominowany do Złotej Kaczki za „Księstwo”.
Na ekranie zwrócił uwagę rolą Romualda Cichonia w „Bogach” (2014) Łukasza Palkowskiego, filmie o Zbigniewie Relidze. Zagrał też w „Mieście 44” (2014) i „Jacku Strongu” (2014), a telewidzowie znają go z „Przepisu na życie” i „Siły wyższej”. Prowadził programy o kinie w Canal+ Discovery i TVN Fabuła, a jesienią 2024 roku wystąpił w „Tańcu z gwiazdami”.
Dzieci polskich emigrantów
Paul Wesley
Aktor, Stefan Salvatore z serialu „Pamiętniki wampirów”.
Dla fanów „Pamiętników wampirów” to Stefan Salvatore, a dla widzów „Star Treka” – nowy James T. Kirk. Mało kto wie, że pierwszym językiem Paula Wesleya był polski. Przyszedł na świat 23 lipca 1982 roku w New Brunswick w New Jersey jako Paweł Tomasz Wasilewski.
Jego rodzice, Agnieszka z domu Smoleńska i Tomasz Wasilewski, przyjechali do Ameryki z Polski. Paweł dorastał w Marlboro w New Jersey z trzema siostrami, starszą Moniką i młodszymi Julią i Leah, ale do 16. roku życia spędzał w Polsce nawet cztery miesiące w roku. W Warszawie mieszkali jego dziadkowie, których często odwiedzał. Właśnie w warszawskim mieszkaniu dziadka nagrał z nim rozmowę do spotu organizacji Welcome.us, przygotowanego na amerykański Miesiąc Dziedzictwa Imigrantów. Sam mówił też, że ma częściowo żydowskie pochodzenie. O swoich korzeniach mówi otwarcie. W rozmowie z Plejadą przyznał: „Jestem Polakiem, mówię po polsku, choć często zapominam słów. Dlatego marzy mi się gra w tym języku”.
Grać zaczął jeszcze w liceum, w operze mydlanej „Guiding Light”, a dla aktorstwa po jednym semestrze rzucił studia na Rutgers. W pierwszych serialach, m.in. „Wolf Lake” (2001), występował jako Paul Wasilewski. Nazwisko zmienił, bo – jak mówił – było zbyt trudne do wymówienia, ale najpierw poprosił rodzinę o zgodę. Grał w „Upadłych aniołach”, „Tajemnicach Smallville” i „24 godzinach”, a w latach 2009–2017 w „Pamiętnikach wampirów” stacji The CW, gdzie później także reżyserował odcinki i był producentem.
Od 2022 roku jest Kirkiem w „Star Trek: Nieznane nowe światy” i w 2024 roku dostał za tę rolę Nagrodę Saturna dla gościnnie występującego aktora. Z Ianem Somerhalderem założył w 2020 roku markę bourbonu Brother’s Bond.
Danny Pudi
Aktor, Abed z serialu komediowego „Community”.
Abed Nadir, filmowy maniak, który przez sześć sezonów „Community” (2009–2015) komentował życie kolegów cytatami z kina, przyniósł Danny’emu Pudiemu trzy nominacje do Critics’ Choice Television Award. Scenarzyści pierwotnie pomyśleli Abeda jako Palestyńczyka, ale po obsadzeniu Pudiego dali bohaterowi matkę Polkę. Nie bez powodu, bo sam aktor wyrósł w polskim domu.
Urodził się 10 marca 1979 roku w Chicago. Jego matka Teresa, z domu Komendant, pochodzi z Pokośna w gminie Suchowola na Podlasiu, a w Ameryce pracowała jako programistka i analityczka. Ojciec Abraham pochodził z wioski Poduru w indyjskim stanie Andhra Pradesh, z rodziny telugijskich chrześcijan. Danny dorastał w polskiej społeczności na południu Chicago, wychowywany głównie przez mamę i dziadków, którzy nie mówili po angielsku, więc w domu rozmawiało się po polsku, a mały Danny tłumaczył babci amerykańską telewizję, jej ulubione „Statek miłości” i „T.J. Hookera”. Dom był zawsze pełen dalszych krewnych i znajomych, którzy zatrzymywali się u nich, zaczynając nowe życie w Stanach. Jako pięciolatek trafił na lekcje polskich tańców ludowych, a jako „brązowy” chłopak w grupie często musiał tańczyć solo. Do dziś, jak żartuje, całkiem nieźle tańczy mazura. W radiowym wywiadzie dla „The World” z 2011 roku opisał tę rodzinę krótko: „jesteśmy brązowi, ale jesteśmy Polakami”.
Po studiach komunikacji i teatru na Marquette University w Milwaukee (2001) szlifował improwizację w chicagowskim The Second City, a w 2005 roku przeniósł się do Los Angeles. Po „Community” grał Brada Bakshiego w serialu Apple TV+ „Mythic Quest”, od 2017 roku użyczał głosu Hyziowi w nowych „Kaczych opowieściach”, a w 2024 roku wystąpił w aktorskim serialu Netflixa „Awatar: Ostatni władca wiatru”.
Veronika Słowikowska
Kanadyjska aktorka i komiczka, od 2025 roku w obsadzie „Saturday Night Live”.
Zanim trafiła do Nowego Jorku, Veronika Słowikowska rozśmieszała internautów krótkimi skeczami na TikToku i Instagramie. 2 września 2025 roku ogłoszono, że dołącza do 51. sezonu „Saturday Night Live” jako tzw. featured player. W piątce nowych członków obsady była jedyną kobietą i jedyną Kanadyjką, a wiadomość skwitowała na Instagramie krótko: „spełnione marzenie”.
Urodziła się 29 października 1995 roku w Barrie w Ontario, krótko po tym, jak jej rodzice wyemigrowali z Polski do Kanady. Chodziła do katolickiego liceum St. Joan of Arc, w 2015 roku ukończyła Randolph College for the Performing Arts w Toronto, a w 2020 roku konserwatorium aktorskie Canadian Film Centre. Komediowego warsztatu uczyła się na scenie toronckiego teatru improwizacji Bad Dog.
Szersza publiczność poznała ją jako Shanice w dwóch pierwszych sezonach serialu FX „Co robimy w ukryciu” (What We Do in the Shadows). Później zagrała w filmie „I Like Movies” (2022) i świątecznej komedii romantycznej „EXmas” (2023), dostała główną rolę w serialu science fiction „Davey & Jonesie’s Locker” (2024) i pojawiła się w drugim sezonie komedii Netflixa „Tires”. Dzieli czas między Toronto a Nowy Jork.
Loretta Swit
Aktorka, major Margaret „Hot Lips” Houlihan z serialu „M*A*S*H”.
Przez jedenaście sezonów „M*A*S*H” (1972–1983) Loretta Swit była major Margaret Houlihan, przełożoną pielęgniarek w polowym szpitalu z czasów wojny koreańskiej. Rolę przejęła po Sally Kellerman, która zagrała Houlihan w filmie Roberta Altmana, i z czasem zrobiła z karykaturalnej służbistki postać z krwi i kości. Za tę kreację zdobyła dwie nagrody Emmy, w 1980 i 1982 roku.
Urodziła się 4 listopada 1937 roku w Passaic w New Jersey jako Loretta Jane Szwed. Jej rodzice, Nellie z domu Kassack i Lester Szwed, tapicer i sprzedawca, byli oboje polskiego pochodzenia, a dziadkowie przyszłej aktorki urodzili się jeszcze w Polsce. Choć na ekranie występowała jako Swit, o swoich korzeniach nie zapomniała. W lipcu 2015 roku przyjechała do Cheektowagi pod Buffalo, jednego z najbardziej polskich zakątków stanu Nowy Jork, i jako honorowa marszałkini poprowadziła tamtejszą paradę ku czci generała Kazimierza Pułaskiego, bohatera amerykańskiej wojny o niepodległość, maszerując razem z innymi Amerykanami polskiego pochodzenia.
Po szkole sekretarek pracowała m.in. jako stenotypistka i sekretarka, a równocześnie uczyła się aktorstwa u Gene’a Frankela na Manhattanie i grała w teatrach off-Broadwayu.
Do Hollywood przyjechała w 1969 roku i zaczynała od gościnnych występów w „Hawaii Five-O”, „Gunsmoke” i „Mannixie”. W 1981 roku zagrała Christine Cagney w pilotażowym filmie „Cagney i Lacey”, ale kontrakt z „M*A*S*H” nie pozwolił jej kontynuować tej roli. Grała na Broadwayu, przez lata objeżdżała sceny z monodramem „Shirley Valentine” i działała na rzecz praw zwierząt. W 1989 roku odsłonięto jej gwiazdę w hollywoodzkiej Alei Sław. Zmarła 30 maja 2025 roku w swoim domu w Nowym Jorku, w wieku 87 lat.
Polskie korzenie po przodkach
John Krasinski
Aktor i reżyser, Jim z serialu „The Office”, twórca „Cichego miejsca”.
Jim Halpert, sprzedawca papieru porozumiewawczo zerkający do kamery w „Biurze” (The Office, 2005–2013), zrobił z Johna Krasinskiego gwiazdę telewizji. Prawdziwy przełom przyszedł jednak po drugiej stronie kamery. W 2018 roku wyreżyserował, współnapisał i zagrał w horrorze „Ciche miejsce” u boku żony, Emily Blunt. Film zarobił na świecie ponad 340 mln dolarów, a magazyn „Time” wpisał Krasinskiego na listę 100 najbardziej wpływowych ludzi świata.
Urodził się 20 października 1979 roku w Newton pod Bostonem jako najmłodszy z trzech synów internisty Ronalda Krasinskiego i pielęgniarki Mary Claire z domu Doyle. Polskie korzenie ma po ojcu. Jego pradziadek Władysław Krasiński urodził się w 1876 roku w Bytoniu na Kujawach, wtedy w zaborze rosyjskim, dziś w powiecie radziejowskim w województwie kujawsko-pomorskim. Pod koniec XIX wieku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. W 2012 roku John przyjechał do Bytonia razem z ojcem. W parafii przy starym kościele św. Stanisława Biskupa i Męczennika oglądali księgę metrykalną, jedną z nielicznych w okolicy, które przetrwały II wojnę światową, i odnaleźli w niej zapis o narodzinach pradziadka. Relację z tej podróży opublikował magazyn „Parade”, a aktor przyznał, że chwila, gdy stał tam z ojcem, była jednym z najbardziej poruszających przeżyć w jego życiu. Kiedy w 2024 roku „People” ogłosił go najseksowniejszym mężczyzną świata, wójt gminy Bytoń zapowiedział, że chce zaprosić go z powrotem.
Po studiach na Brown University (2001) próbował sił w Nowym Jorku, dorabiając jako kelner. Później wyreżyserował jeszcze „Ciche miejsce 2” (premiera w 2021 roku) i „Istoty fantastyczne” (IF, 2024), w latach 2018–2023 grał tytułową rolę w serialu „Jack Ryan”, a za współtworzenie programu „Lip Sync Battle” zebrał trzy nominacje do nagrody Emmy.
Christine Baranski
Aktorka, gwiazda seriali „Żona idealna” i „The Good Fight” oraz filmu „Mamma Mia!”.
Diane Lockhart, błyskotliwa prawniczka z Chicago, towarzyszyła widzom przez trzynaście lat, najpierw w „Żonie idealnej” (2009–2016), potem w „Sprawie idealnej” (The Good Fight, 2017–2022). Christine Baranski była za tę rolę nominowana do Emmy sześć razy z rzędu, w latach 2010–2015, a samą statuetkę zdobyła wcześniej, w 1995 roku, jako Maryann Thorpe w sitcomie „Cybill”. Na Broadwayu wygrała dwie nagrody Tony, za „The Real Thing” Toma Stopparda (1984) i „Rumors” Neila Simona (1989).
Urodziła się 2 maja 1952 roku w Buffalo w rodzinie, w której polskość i scena szły w parze. Ojciec, Lucien Baranski, redagował polskojęzyczną gazetę i zmarł w 1960 roku, gdy Christine była jeszcze dzieckiem. Matka Virginia nosiła z domu nazwisko Mazurowska. Oboje rodzice śpiewali w polskich chórach, a babcia ze strony matki miała, jak wspominała aktorka, „piękny koloraturowy głos”. Dziadkowie ze strony ojca byli aktorami polskiego teatru w Buffalo i jeszcze w czasach jej dzieciństwa wystawiali sztuki i operetki. Babcia, która mieszkała z rodziną, dopóki żył ojciec, pisała z przyjaciółką komediowe skecze do własnego programu w polskim radiu i sama je wykonywała. „Teatr był więc w mojej rodzinie” – mówiła Baranski. Dorastała w polskiej i katolickiej okolicy w Cheektowadze pod Buffalo, a szkołę średnią skończyła w Villa Maria Academy, prowadzonej przez siostry felicjanki, zgromadzenie założone w Warszawie.
Po nowojorskiej Juilliard School (1974) grała w kinie m.in. w „Klatce dla ptaków” (1996), „Grinchu: Świąt nie będzie” (2000), „Chicago” (2002) i obu częściach „Mamma Mia” (2008, 2018). Od 2022 roku jest Agnes van Rhijn w serialu HBO „Pozłacany wiek”, a w 2018 roku przyjęto ją do American Theater Hall of Fame.
Jane Krakowski
Aktorka i piosenkarka znana z „Ally McBeal” i „Rockefeller Plaza 30”.
Za rolę Carli w broadwayowskim wznowieniu musicalu „Nine” Jane Krakowski zdobyła w 2003 roku nagrodę Tony, a recenzenci zachwycali się jej numerem „A Call from the Vatican”, śpiewanym w zawieszeniu nad sceną.
Urodziła się 11 października 1968 roku jako Jane Krajkowski i dorastała w Parsippany w New Jersey. „Cała rodzina po stronie mojego ojca jest polska” – mówiła w rozmowie z polonijnym portalem MojaWyspa. Ojciec, Edward A. Krajkowski (1938–2016), inżynier chemik z Picatinny Arsenal i były piosenkarz, oraz dziadkowie ze strony ojca znali polski biegle. Ona sama mówi w tym języku niewiele, ale z dzieciństwa zapamiętała domowy zwyczaj dziadków. Na co dzień rozmawiali po angielsku, a kłócili się wyłącznie po polsku, żeby dzieci nic nie zrozumiały.
Matka, Barbara z domu Benoit, uczyła teatru w college’u, więc zamiast wynajmować opiekunki rodzice zabierali córkę na próby. Jako 14-latka zadebiutowała w kinie rolą kuzynki Vicki w „W krzywym zwierciadle: Wakacje” (1983), a cztery lata później grała na Broadwayu w „Starlight Express”. Za musical „Grand Hotel” (1989) dostała pierwszą nominację do Tony.
Telewizyjną popularność przyniosła jej Elaine Vassal z „Ally McBeal” (1997–2002), za którą była nominowana do Złotego Globu. Potem grała próżną gwiazdę Jennę Maroney w „Rockefeller Plaza 30” (2006–2013), co dało jej cztery nominacje do Emmy, a piątą zdobyła za „Unbreakable Kimmy Schmidt”. W Londynie otrzymała w 2006 roku nagrodę Laurence’a Oliviera za Miss Adelaide w „Guys and Dolls”.
Jane Kaczmarek
Aktorka, Lois z serialu „Zwariowany świat Malcolma”.
Lois, wiecznie zabiegana matka gromadki synów, była dla „TV Guide” „żeńskim Homerem Simpsonem”. Za tę rolę w „Zwariowanym świecie Malcolma” (2000–2006) Jane Kaczmarek dostała siedem nominacji do Emmy i trzy do Złotego Globu. Wcześniej, jak sama przyznawała, nie zapraszano jej nawet na castingi do komedii, bo grała „bardzo nieśmieszne osoby”.
Urodziła się 21 grudnia 1955 roku w Milwaukee jako córka nauczycielki Evelyn z domu Gregorskiej i Edwarda Kaczmarka, pracownika Departamentu Obrony. Wychowała się w pobliskim Greendale w katolickiej rodzinie polskiego pochodzenia. W 2009 roku ambasador RP w Waszyngtonie uhonorował ją wyróżnieniem Amicus Poloniae, przyznawanym Amerykanom zasłużonym dla stosunków polsko-amerykańskich.
Studiowała na University of Wisconsin w Madison (1979) i w Yale School of Drama (1982). Na ekranie grała m.in. żonę bohatera Roberta De Niro w „Zakochać się” (1984), pojawiała się we „Frasierze” i „Cybill”, a na Broadwayu zastąpiła odtwórczynię roli Belli w „Zagubionych w Yonkers” Neila Simona. Przez 17 lat była żoną aktora Bradleya Whitforda, z którym ma troje dzieci. W lipcu 2025 roku wyszła za Rusty’ego Longa, z którym spotykała się jako nastolatka.
Ted Knight
Aktor, Ted Baxter z „The Mary Tyler Moore Show” i sędzia Smails z „Golfiarzy”.
Napuszony i niezbyt bystry prezenter Ted Baxter z „The Mary Tyler Moore Show” przyniósł Tedowi Knightowi sześć nominacji do Emmy w latach 1972–1977 i dwie statuetki, w 1973 i 1976 roku. Pod scenicznym nazwiskiem krył się Tadeusz Władysław Konopka, urodzony 7 grudnia 1923 roku w Terryville w Connecticut jako syn polsko-amerykańskich rodziców, Sophii z domu Kavaleski i barmana Charlesa Waltera Konopki.
W czasie II wojny światowej rzucił szkołę średnią, by zaciągnąć się do armii. Służył w kompanii A 296. batalionu saperów bojowych w Europie i otrzymał pięć gwiazd za udział w kampaniach. Po wojnie uczył się aktorstwa w Hartford, opanował lalkarstwo i brzuchomówstwo, prowadził programy dla dzieci w telewizji w Providence i Albany, aż w 1957 roku wyjechał do Hollywood. Przez lata grał epizody i podkładał głos w reklamach, a w finale „Psychozy” Hitchcocka (1960) mignął jako policjant.
Po „The Mary Tyler Moore Show” grał rysownika Henry’ego Rusha w sitcomie „Too Close for Comfort” (od 1980), a w 1980 roku sędziego Smailsa w „Golfiarzach”, swoim ostatnim filmie. W 1985 roku dostał gwiazdę w Alei Sław. Zmarł na raka 26 sierpnia 1986 roku w domu w Pacific Palisades. Na jego nagrobku w Forest Lawn w Glendale widnieje napis „Bye Guy”, pożegnanie nawiązujące do słynnego powitania Teda Baxtera „Hi, guys”.
Linda Kozlowski
Aktorka, Sue Charlton z „Krokodyla Dundee”.
Rola Sue Charlton, nowojorskiej dziennikarki, która w australijskim buszu poznaje łowcę krokodyli, przyniosła Lindzie Kozlowski w 1987 roku nominację do Złotego Globu dla najlepszej aktorki drugoplanowej. Z Paulem Hoganem, partnerem z planu, zagrała ponownie w „Krokodylu Dundee II” (1988) i wtedy zostali parą. Pobrali się 5 maja 1990 roku, mają syna Chance’a, a w 2014 roku się rozwiedli.
Urodziła się 7 stycznia 1958 roku. Jej rodzice to Stanisław Kozłowski i Helena z domu Parniawska, w amerykańskich dokumentach Stanley M. i Helen E. Kozlowski. Wychowała się w Fairfield w Connecticut, gdzie w 1976 roku skończyła Andrew Warde High School, a w 1981 roku ukończyła wydział aktorski nowojorskiej Juilliard School.
Na Broadwayu grała pannę Forsythe w „Śmierci komiwojażera” i powtórzyła tę rolę w ekranizacji z 1985 roku. Do Sue Charlton wracała w „Krokodylu Dundee II” (1988) i „Krokodylu Dundee w Los Angeles” (2001), zagrała też m.in. w „Wiosce przeklętych” (1995). Potem wycofała się z aktorstwa, tłumacząc, że tandetne filmy kręcone z myślą o rynku wideo „przyprawiały ją o wrzody”. W 2017 roku wyszła za Moulaya Hafida Babę, z którym mieszka w Maroku i prowadzi biuro podróży.
John Ratzenberger
Aktor, Cliff Clavin z serialu „Zdrówko” i głos świnki Hamma w „Toy Story”.
Zanim stał się Cliffem Clavinem, listonoszem-mądralą przesiadującym przy barze w „Zdrówku” (Cheers), John Ratzenberger zdążył operować ciężkim sprzętem na festiwalu w Woodstock w 1969 roku i spędzić lata siedemdziesiąte w Londynie. Przyszedł na świat 6 kwietnia 1947 roku, w Wielkanoc, w Bridgeport w Connecticut. Ojciec Dezso Alexander miał korzenie austriackie i węgierskie, a matka Bertha Veronica z domu Grochowski była z pochodzenia Polką.
W Europie grał epizody w wielkich produkcjach, m.in. w „O jeden most za daleko” (A Bridge Too Far), „Supermanie”, „Imperium kontratakuje” i „Gandhim”. Przełom przyszedł w Ameryce. Podczas przesłuchania do nowego sitcomu zapytał producentów, czy mają w scenariuszu postać barowego wszystkowiedzącego. Pomysł się spodobał i tak narodził się Cliff, którego Ratzenberger grał w latach 1982–1993. Sam wymyślił też jego charakterystyczne białe skarpetki, hołd dla Jacques’a Tatiego. Za tę rolę był nominowany do nagrody Emmy w 1985 i 1986 roku.
Drugie życie dał mu Pixar. Od świnki-skarbonki Hamma w „Toy Story” (1995) po „Naprzód” (Onward, 2020) użyczył głosu postaci w każdym z pierwszych 22 filmów studia, m.in. ciężarówce Mackowi w „Autach” i Yetiemu w „Potworach i spółce”. W napisach końcowych „Aut” Mack zauważa nawet, że wszystkie te role grał ten sam aktor.
Jared Padalecki
Aktor, Sam Winchester z „Nie z tego świata” i Strażnik Teksasu w „Walkerze”.
Sam Winchester, który przez piętnaście sezonów „Nie z tego świata” (Supernatural) polował na demony, wyrósł w Teksasie. Jared Padalecki urodził się 19 lipca 1982 roku w San Antonio jako syn Geralda i Sherri. Polskie korzenie ma po ojcu, matka ma przodków niemieckich, szkockich, francuskich i angielskich. O swoim pochodzeniu mówił w 2009 roku w programie „The Bonnie Hunt Show”.
Do Hollywood trafił prosto z liceum. W 1999 roku wygrał konkurs telewizji Fox „Claim to Fame”, a na gali Teen Choice Awards poznał agenta. Zamiast studiów na Uniwersytecie Teksańskim wybrał Los Angeles i już w 2000 roku dostał rolę Deana Forestera, chłopaka Rory w „Kochanych kłopotach” (Gilmore Girls), którą grał do 2005 roku. W tym samym czasie pojawiał się w kinie, m.in. w horrorze „Dom woskowych ciał” (House of Wax, 2005), a w 2009 roku zagrał główną rolę w nowej wersji „Piątku trzynastego”.
Prawdziwą sławę przyniósł mu jednak serial „Nie z tego świata”, emitowany w latach 2005–2020 i zakończony po piętnastu sezonach. Rola Sama dała mu m.in. nagrodę Teen Choice w 2015 roku. W latach 2021–2024 grał tytułowego Cordella Walkera w „Walkerze”, nowej odsłonie „Strażnika Teksasu”. Tym razem rola zaprowadziła go z powrotem do rodzinnego Teksasu, choć tylko na ekranie.
Kristen Bell
Aktorka, Veronica Mars, Eleanor z „Dobrego miejsca” i głos Anny w „Krainie lodu”.
Jedna z pierwszych, niewymienionych w czołówce ról Kristen Bell to nastolatka w filmie „Polskie wesele” (Polish Wedding) z 1998 roku. Pasowało to do jej życiorysu. Aktorka urodziła się 18 lipca 1980 roku w Huntington Woods pod Detroit. Jej matka, pielęgniarka Lorelei z domu Frygier, ma polskie pochodzenie, a ojciec, Tom Bell, korzenie niemieckie, szkockie i irlandzkie. O polskich przodkach matki mówiła we wrześniu 2008 roku w „The Tonight Show with Jay Leno”.
Historię tej polskiej linii odsłonił przed nią dopiero Henry Louis Gates Jr. w 11. sezonie programu PBS „Finding Your Roots”, w odcinku „The Ties That Bind”, nagranym razem z mężem, Daxem Shepardem. Pradziadek aktorki, Frank Frygier, urodził się w 1889 roku w polskiej wsi, w rodzinie rolników. W polskich archiwach państwowych odnaleziono akty zgonu czworga jego rodzeństwa, które nie dożyło trzecich urodzin, a matkę stracił, gdy miał 13 lat. We wrześniu 1910 roku jako 21-latek, podróżujący zupełnie sam, zszedł na ląd na Ellis Island, zostawiając w kraju owdowiałego ojca. Rodzina Frygierów mieszkała potem w Cleveland w Ohio, gdzie dorastał dziadek Kristen, Bernard. Gdy jego młodszy brat, pięcioletni Joseph, zginął w wypadku samochodowym tuż przed rodzinnym domem, Frank odszedł od bliskich i ślad po nim zaginął. Gates ustalił, że zamieszkał u siostry pod Hackensack w New Jersey i do śmierci w 1966 roku pracował jako pomocnik i konserwator w tamtejszym szpitalu. „Mam nadzieję, że cieszyłby się, wiedząc, że jesteśmy teraz szczęśliwi” – mówiła o pradziadku Bell.
Pierwszą rolę zdobyła w 1992 roku w dziecięcym przedstawieniu „Raggedy Ann and Andy” w teatrze pod Detroit. Studia w nowojorskiej Tisch School of the Arts przerwała, by w 2001 roku zadebiutować na Broadwayu jako Becky Thatcher w musicalu o Tomku Sawyerze. Przełomem okazała się tytułowa rola w „Weronice Mars” (2004–2007), a w latach 2007–2012 była głosem narratorki w „Plotkarze” (Gossip Girl). W kinie rozbawiła widzów w „Chłopaki też płaczą” (Forgetting Sarah Marshall, 2008).
Dla milionów dzieci na całym świecie pozostaje głosem księżniczki Anny z „Krainy lodu” (2013) i jej kontynuacji z 2019 roku. W latach 2016–2020 grała Eleanor w „Dobrym miejscu” (The Good Place), za co była nominowana do Złotego Globu w 2019 roku. Kolejną nominację przyniósł jej serial „Nobody Wants This”, za który w 2025 roku otrzymała także swoją pierwszą nominację do nagrody Emmy.
Maria Bello
Aktorka znana z „Ostrego dyżuru”, „Wygranych marzeń” i „Historii przemocy”.
Dwie nominacje do Złotego Globu, za „Coolera” (2003) i „Historię przemocy” (2005) Davida Cronenberga, przyniosły Marii Bello uznanie krytyki. W 2009 roku dziennik „The Guardian” umieścił ją wśród najlepszych aktorów, którzy nigdy nie dostali nominacji do Oscara. Jej droga zaczęła się w robotniczej, katolickiej rodzinie w Norristown w Pensylwanii, gdzie przyszła na świat 18 kwietnia 1967 roku. Ojciec Joe, przedsiębiorca budowlany, ma włoskie korzenie w miasteczku Montella, a matka Kathy, szkolna pielęgniarka i nauczycielka, jest z pochodzenia Polką.
Studiowała nauki polityczne na Uniwersytecie Villanova, a warsztat szlifowała w nowojorskich teatrach. Szerszej publiczności dała się poznać w „Ostrym dyżurze” (ER) jako pediatra Anna Del Amico (1997–1998). Potem przyszły role w „Godzinie zemsty” (Payback, 1999), „Wygranych marzeniach” (Coyote Ugly, 2000), „Sekretnym oknie” (2004) i „World Trade Center” (2006).
W latach 2017–2021 grała dr Jacqueline Sloane w „Agentach NCIS”. Za rolę w miniserialu „Beef” (2023) zdobyła nagrodę Critics’ Choice i nominację do Emmy. W 2013 roku w eseju dla „The New York Timesa” opisała związek z przyjaciółką Clare Munn, a w 2015 roku wydała książkę „Whatever... Love Is Love”. Po trzęsieniu ziemi na Haiti w 2010 roku założyła organizację WE ADVANCE, wspierającą tamtejsze kobiety.
John Candy
Kanadyjski komik, gwiazda „Samolotów, pociągów i samochodów”, „Wujaszka Bucka” i „Reggae na lodzie”.
John Candy przyszedł na świat 31 października 1950 roku w Newmarket w Ontario, a dorastał w katolickiej, robotniczej rodzinie w Toronto. Ojciec, weteran II wojny światowej, zmarł na serce w dniu piątych urodzin syna. Według biografii „Laughing on the Outside” Martina Knelmana dziadkowie ze strony ojca byli angielskimi imigrantami, a matka, Evangeline z domu Aker, miała korzenie polsko-ukraińskie.
W 1972 roku dołączył do torontońskiej trupy improwizacyjnej The Second City, a sławę w całej Ameryce Północnej przyniósł mu kultowy program „SCTV” i jego postacie, jak pozbawiony skrupułów prezenter Johnny LaRue. Hollywood otworzyło się przed nim powoli: epizod w „Blues Brothers” (1980), rola rekruta w „Szarżach” (Stripes, 1981), a wreszcie przełomowy „Plusk” (Splash, 1984), w którym grał brata Toma Hanksa. Potem były „Kosmiczne jaja” (1987) Mela Brooksa i filmy Johna Hughesa: „Samoloty, pociągi i samochody” (1987) ze Steve’em Martinem, „Wujaszek Buck” (1989) oraz pamiętny epizod w „Kevinie samym w domu” (1990).
W 1991 roku wraz z Wayne’em Gretzkym i Bruce’em McNallem kupił drużynę futbolu kanadyjskiego Toronto Argonauts, która jeszcze w tym samym roku zdobyła Puchar Greya. Po kilku słabszych latach wielki powrót przyniosło mu „Reggae na lodzie” (Cool Runnings, 1993). Zmarł 4 marca 1994 roku w meksykańskim Durango, na planie westernowej komedii „Wagons East”, w wieku 43 lat, najprawdopodobniej na zawał serca. W 1998 roku pośmiertnie trafił do kanadyjskiej Alei Sław.
Stefanie Powers
Aktorka, Jennifer Hart z serialu „Hart to Hart”.
„Polski był moim pierwszym językiem. W domu mówiliśmy po polsku” – wspominała Stefanie Powers w rozmowie z „Deseret News” w maju 2010 roku. Urodziła się 2 listopada 1942 roku w hollywoodzkiej dzielnicy Los Angeles jako Stefania Zofya Paul. Jej matka, Juliana Golan, przyszła na świat na farmie pod Middletown w stanie Nowy Jork w rodzinie polskich katolików. Ojciec, operator filmowy urodzony w Montrealu, wywodził się z żydowskiej rodziny imigrantów z Europy Wschodniej, a rodzice rozwiedli się, gdy była dzieckiem. Do polskiej linii aktorka przyznaje się jednak bez wahania, a polska prasa przedstawia ją jako Stefanię Zofię Federkiewicz. Matka zmarła w 2009 roku w wieku 96 lat, a córka mieszkała z nią pod jednym dachem przez 27 lat.
Kontrakt z wytwórnią Columbia podpisała jako szesnastolatka i wtedy, zgodnie ze zwyczajem tamtych lat, zmieniła nazwisko na Stefanie Powers. Na początku lat sześćdziesiątych grała drugoplanowe role w filmach „Tammy, powiedz mi prawdę” (Tammy Tell Me True, 1961) i „Próba terroru” (Experiment in Terror, 1962). W latach 1966–1967 była agentką April Dancer w serialu „The Girl from U.N.C.L.E.”.
Największą popularność przyniosła jej rola Jennifer Hart, którą grała u boku Roberta Wagnera w latach 1979–1984, a potem w ośmiu filmach telewizyjnych w latach dziewięćdziesiątych. Za tę rolę zebrała dwie nominacje do Emmy i pięć do Złotego Globu. Przez dziewięć lat, do jego śmierci w 1981 roku, była partnerką Williama Holdena i została pierwszą prezeską fundacji jego imienia, zajmującej się ochroną dzikiej przyrody.
Liberace
Pianista i showman, gwiazda telewizji lat 50.
Gdy ośmioletni chłopiec z Milwaukee spotkał za kulisami Teatru Pabsta samego Ignacego Jana Paderewskiego, zrodziło się marzenie, by pójść w ślady polskiego wirtuoza. Tym chłopcem był Władziu Valentino Liberace, urodzony 16 maja 1919 roku w West Allis pod Milwaukee. Jego bliźniak zmarł przy porodzie. Ojciec Salvatore, muzyk, pochodził z włoskiej Formii, a matka Frances z domu Zuchowski, urodzona w Menasha w Wisconsin, była Amerykanką polskiego pochodzenia i mówiła po polsku.
Na fortepianie grał od czwartego roku życia. W styczniu 1940 roku wystąpił z Chicagowską Orkiestrą Symfoniczną, wykonując II Koncert fortepianowy Liszta, ale szybko odkrył, że publiczność kocha jego połączenie klasyki z rozrywką. „Nie daję koncertów. Robię show” – mówił. Jego znakiem rozpoznawczym stał się kandelabr na fortepianie, podpatrzony w filmie o Chopinie z 1945 roku.
Od 1952 roku miał własny program telewizyjny „The Liberace Show”, który uczynił go gwiazdą w całych Stanach, a w 1960 roku otrzymał gwiazdę w hollywoodzkiej Alei Sław za zasługi dla telewizji. Przez dekady występował w Las Vegas w coraz bardziej ekstrawaganckich kostiumach, zyskując przydomek Mr. Showmanship, i należał do najlepiej opłacanych artystów swoich czasów. Zmarł 4 lutego 1987 roku w Palm Springs na zapalenie płuc związane z AIDS. Jego historię przypomniał w 2013 roku film „Wielki Liberace” (Behind the Candelabra) z Michaelem Douglasem.
Bobby Vinton
Piosenkarz („Roses Are Red”, „Blue Velvet”, „Mr. Lonely”) i aktor westernów z Johnem Wayne’em, nazywany „Polskim Księciem”.
Na początku lat 70. nikt nie chciał już wydawać płyt Bobby’ego Vintona. Epic Records rozwiązało z nim kontrakt, a sześć dużych wytwórni odprawiło go z kwitkiem. Wtedy piosenkarz wyłożył 50 tysięcy dolarów z własnej kieszeni na nagranie „My Melody of Love”, piosenki podsuniętej przez matkę. Jej refren przeplata angielski z polskim i zaczyna się od słów „Moja droga, ja cię kocham”. Utwór doszedł do 3. miejsca listy Billboard Hot 100 i utrwalił przydomek Vintona, „Polski Książę”.
Urodził się 16 kwietnia 1935 roku w Canonsburg w Pensylwanii jako Stanley Robert Vinton, jedyne dziecko lokalnego kapelmistrza Stana Vintona i Dorothy z domu Studzinski. Ma korzenie polskie i litewskie, a rodowe nazwisko Vintula zmienił dopiero jego ojciec. Po studiach kompozycji na Uniwersytecie Duquesne i służbie wojskowej podpisał w 1960 roku kontrakt z Epic Records.
Pierwszym przebojem i numerem jeden była piosenka „Roses Are Red (My Love)” z 1962 roku, a po niej na szczyt listy weszły m.in. „Blue Velvet” (1963) i „Mr. Lonely” (1964), którą sam napisał w wojsku. Grał też w westernach u boku Johna Wayne’a, w „Big Jake” (1971) i „The Train Robbers” (1973). W latach 1975–1978 prowadził własny program „The Bobby Vinton Show”, a w 1978 roku wydał bestsellerową autobiografię „The Polish Prince”.
Martha Stewart
Gwiazda amerykańskich poradników telewizyjnych, autorka i przedsiębiorczyni.
Zanim stała się symbolem amerykańskiego domu, gotowania i dobrego gustu, była Marthą Kostyrą z Jersey City w stanie New Jersey, gdzie przyszła na świat 3 sierpnia 1941 roku jako drugie z sześciorga dzieci Edwarda Kostyry i Marthy z domu Ruszkowski. Gdy miała trzy lata, rodzina przeniosła się do Nutley. Jako dziesięciolatka dorabiała jako opiekunka do dzieci gwiazd New York Yankees, m.in. Mickeya Mantle’a i Yogiego Berry.
Rodzina jest polskiego pochodzenia. Ojciec, Edward Kostyra, żył w latach 1912–1979, a matka w latach 1914–2007. W 2012 roku w programie PBS „Finding Your Roots” Henry Louis Gates Jr. odkrył przed nią losy jej pradziadków i wyjaśnił, dlaczego duża część rodziny znalazła się w Ameryce. Rodzice Marthy byli nauczycielami, a ojciec pracował później w sprzedaży leków. U dziadków w Buffalo nauczyła się robić przetwory, a od matki gotować. Matce, rodzinnej kronikarce klanu Kostyrów, poświęciła w 2008 roku przepis na pierogi z ziemniakami, obok gołąbków jedno z jej ulubionych polskich dań.
Studiowała w Barnard College, a na czesne zarabiała jako modelka, także dla Chanel. W 1967 roku została maklerką giełdową, w 1976 roku założyła w piwnicy firmę cateringową, a w 1982 roku wydała pierwszą książkę, „Entertaining”. Potem przyszły kolejne poradniki, magazyn i program telewizyjny „Martha Stewart Living” (1993–2004), firma Martha Stewart Living Omnimedia oraz talk-show „The Martha Stewart Show” (2005–2012). Jej programy telewizyjne były wielokrotnie nominowane do nagród Daytime Emmy.
Jej karierę przerwała afera wokół spółki ImClone: skazana w sprawie związanej z handlem akcjami spółki ImClone, spędziła pięć miesięcy w więzieniu federalnym w Alderson i wyszła w marcu 2005 roku. Wróciła jednak na szczyt, a nowa publiczność pokochała ją m.in. za program „Martha & Snoop’s Potluck Dinner Party” z raperem Snoop Doggiem. W 2023 roku, w wieku 81 lat, jako najstarsza kobieta w historii trafiła na okładkę wydania kostiumowego „Sports Illustrated”, a w 2024 roku Netflix pokazał poświęcony jej dokument „Martha”.
Przodkowie z żydowskich społeczności dawnej Polski
Duża część hollywoodzkich historii prowadzi do żydowskich społeczności, które przed wojną żyły na ziemiach polskich.
Andrew Garfield
Aktor, Spider-Man w „Niesamowitym Spider-Manie”, gwiazda „The Social Network” i „Przełęczy ocalonych”.
Andrew Garfield urodził się 20 sierpnia 1983 roku w Los Angeles, ale gdy miał trzy lata, rodzice wrócili z nim do Anglii i wychował się w Epsom w hrabstwie Surrey. Ma obywatelstwo brytyjskie i amerykańskie. Jego dziadek ze strony ojca, Samuel Garfinkel, później Garfield, urodził się w 1909 roku w Kielcach, wówczas w zaborze rosyjskim. Wkrótce potem jego rodzice, Ludwig Harry Garfinkiel i Sara Kupczyk, później Cooper, wyjechali z nim do Anglii.
Tę historię odtworzył w kwietniu 2025 roku program BBC „Who Do You Think You Are?”. Według jego twórców Ludwig mógł wyjechać z powodu narastającej przemocy wobec Żydów – w Imperium Rosyjskim pogromy pochłonęły wtedy tysiące ofiar. W Kielcach została jego matka Chaja i siostry, w spisie z 1930 roku zapisane jako szwaczki. Jedna z nich, Ruchla, poślubiła kuzyna Władysława Szpilmana, bohatera „Pianisty”, i wyjechała do Brazylii, dokąd w 1936 roku dołączyła Chaja. Ich dom stał w pobliżu getta utworzonego w Kielcach w 1941 roku. Siostry, które zostały w Polsce, najpewniej zginęły w Zagładzie, a aktor odwiedził Treblinkę, by oddać im hołd. Rodzina Kupczyków dotarła z Londynu do Los Angeles: brat Sary, krawiec Harry Kupczyk, prowadził w Beverly Hills pracownię, do której przychodziły m.in. Marilyn Monroe i Elizabeth Taylor.
Na ekranie przebił się rolą w telewizyjnym filmie „Boy A” (2007), za którą dostał w 2008 roku nagrodę BAFTA. Światową rozpoznawalność dały mu „The Social Network” (2010) i dwa filmy o Spider-Manie (2012–2014), a później powrót do tej roli w „Spider-Man: Bez drogi do domu” (2021). Za „Przełęcz ocalonych” (2016) i „Tick, Tick... Boom!” (2021) był nominowany do Oscara dla najlepszego aktora, a za tę drugą rolę zdobył Złoty Glob.
Równie mocno związany jest z teatrem: za rolę Priora Waltera w „Aniołach w Ameryce” na Broadwayu otrzymał nagrodę Tony. Za miniserial „Pod sztandarem nieba” (2022) był nominowany do Emmy. Sam nazywa siebie „żydowskim artystą”.
Scarlett Johansson
Aktorka, Czarna Wdowa w filmach Marvela, gwiazda „Między słowami” i „Historii małżeńskiej”.
Należy do najbardziej kasowych aktorek w historii kina. Scarlett Johansson urodziła się 22 listopada 1984 roku na Manhattanie. Ojciec, architekt Karsten Johansson, pochodzi z Kopenhagi, a matka, producentka Melanie Sloan, z żydowskiej rodziny o korzeniach w Polsce i Rosji, która pierwotnie nosiła nazwisko Schlamberg.
Historię rodziny matki odtworzył w 2017 roku program PBS „Finding Your Roots”. Pradziadek aktorki, Saul Schlamberg, w jidysz Schlachne, przypłynął z małego polskiego miasteczka do Nowego Jorku w 1910 roku – nie miał jeszcze 25 lat i był bardzo biedny. Zamieszkał przy Ludlow Street na Lower East Side i najpewniej sprzedawał banany na targu. Aktorka nie kryła wzruszenia, wyobrażając go sobie przy straganie. Jego brat Mosze został z dziesięciorgiem dzieci w Grójcu na Mazowszu, wówczas w zaborze rosyjskim. W 1942 roku rodzina była już w getcie warszawskim, gdzie zginęło dwoje jego dzieci, Mandil i Złata, mający 17 i 15 lat. Wiadomo to ze świadectwa, które jedna z córek Moszego złożyła po latach w Instytucie Yad Vashem. „Obiecałam sobie, że nie będę płakać” – mówiła Johansson. Po emisji programu w Izraelu potomkowie Moszego z rodziny Rozenfeldów odkryli, że są spokrewnieni z gwiazdą.
Na ekranie debiutowała jako dziecko w filmie „North” (1994). Przełomem był rok 2003: „Między słowami” przyniosło jej nagrodę BAFTA, a „Dziewczyna z perłą” ugruntowała pozycję. Grała u Woody’ego Allena w „Wszystko gra” i „Vicky Cristina Barcelona”, użyczyła głosu w „Ona” i zagrała w „Lucy”. Za rolę w sztuce „Widok z mostu” na Broadwayu zdobyła w 2010 roku nagrodę Tony.
Światową sławę dała jej Natasha Romanoff, czyli Czarna Wdowa, którą zagrała w ośmiu filmach Marvela, od „Iron Mana 2” (2010) po solowy film „Czarna Wdowa” (2021). W 2020 roku otrzymała jednocześnie dwie nominacje do Oscara: za pierwszoplanową rolę w „Historii małżeńskiej” i drugoplanową w „Jojo Rabbit”.
Adrien Brody
Aktor, laureat Oscara za rolę Władysława Szpilmana w „Pianiście”.
Żeby zagrać Władysława Szpilmana, zrezygnował na kilka miesięcy z normalnego życia: oddał mieszkanie i samochód, ćwiczył grę na fortepianie po cztery godziny dziennie i schudł około 14 kilogramów. Adrien Brody urodził się 14 kwietnia 1973 roku w Woodhaven w nowojorskim Queensie. Ojciec, historyk i malarz Elliot Brody, ma polsko-żydowskich przodków, a kilku jego żydowskich krewnych zginęło w Polsce w Holokauście. Matka, fotografka Sylvia Plachy, przyjechała do USA z Węgier.
Zaczynał jako nastolatek, a pierwszą ważną rolą był „Król wzgórza” Stevena Soderbergha (1993). Później zagrał m.in. w „Cienkiej czerwonej linii” (1998) i „Summer of Sam” Spike’a Lee (1999). Roman Polański obsadził go w „Pianiście” po obejrzeniu filmu „Harrison’s Flowers”. W 2003 roku Brody dostał za tę rolę Oscara i jako 29-latek został najmłodszym laureatem w kategorii najlepszego aktora, a do tego otrzymał francuskiego Cezara.
W kolejnych latach grał w „King Kongu” Petera Jacksona, „O północy w Paryżu” Woody’ego Allena i w kilku filmach Wesa Andersona, m.in. „Grand Budapest Hotel”. Był nominowany do Emmy za miniserial „Houdini” i gościnną rolę w „Sukcesji”. W 2025 roku zdobył drugiego Oscara, tym razem za rolę węgierskiego architekta László Tótha w „Brutaliście”, za którą otrzymał też Złoty Glob i nagrodę BAFTA.
Jesse Eisenberg
Aktor i reżyser, Mark Zuckerberg w „The Social Network”, twórca filmu „Prawdziwy ból”.
Jesse Eisenberg urodził się 5 października 1983 roku w nowojorskiej Astorii, a dorastał w East Brunswick w New Jersey, w świeckiej rodzinie żydowskiej. Jego przodkowie pochodzili z Polski i z terenów dzisiejszej Ukrainy.
„Moja rodzina mieszkała w Krasnymstawie aż do wojny. Jedna osoba przeżyła wojnę i przeniosła się do Szczecina” – opowiadał aktor. Z tego lubelskiego miasta, przed I wojną światową leżącego w zaborze rosyjskim, w 1938 roku wyjechała do Stanów Zjednoczonych jego cioteczna babcia Doris. Sam aktor przyjeżdżał później do Krasnegostawu szukać śladów rodziny. Doris zmarła w 2019 roku w wieku 106 lat, a jej historia zainspirowała film „Prawdziwy ból”. Zdjęcia kręcono w Polsce w 2023 roku, także w Krasnymstawie i w mieszkaniu, z którego rodzina uciekła w 1938 roku. W październiku 2024 roku rada miasta jednogłośnie nadała mu honorowe obywatelstwo Krasnegostawu, a 4 marca 2025 roku w Nowym Jorku prezydent Andrzej Duda wręczył mu polskie obywatelstwo. Aktor mówił, że chce w ten sposób pomóc budować lepsze relacje między Żydami a Polakami.
Jako aktor specjalizuje się w bystrych, nieco nerwowych bohaterach. Grał w „Walce żywiołów” (2005), „Adventurelandzie” i „Zombielandzie” (2009), a za rolę Marka Zuckerberga w „The Social Network” (2010) był nominowany do Oscara. Później wystąpił m.in. w serii „Iluzja”, jako Lex Luthor w „Batman v Superman: Świt sprawiedliwości” i jako głos papugi Blu w „Rio”. Pisze też sztuki, opowiadania i teksty dla „The New Yorkera”.
Jako reżyser zadebiutował filmem „When You Finish Saving the World” (2022). „Prawdziwy ból” (2024), w którym zagrał u boku Kierana Culkina, przyniósł mu nagrodę BAFTA za scenariusz i nominację do Oscara, a Culkin dostał za swoją rolę Oscara.
Jerry Stiller
Aktor komediowy, Frank Costanza z „Kronik Seinfelda” i Arthur Spooner z „Diabli nadali”.
„Moja matka pochodziła z polskiego miasteczka Frampol” – wspominał Jerry Stiller, dodając, że to samo miasteczko opisywał Isaac Bashevis Singer. Gerald Isaac Stiller urodził się 8 czerwca 1927 roku na Brooklynie jako najstarszy z czworga dzieci. Jego matka, Bella z domu Citron (1902–1954), urodziła się właśnie we Frampolu na Lubelszczyźnie, wówczas w zaborze rosyjskim. Dziadkowie ze strony ojca przyjechali do Ameryki z Galicji, krainy obejmującej dzisiejszą południowo-wschodnią Polskę i zachodnią Ukrainę. Ojciec, William Stiller (1896–1999), był kierowcą taksówki i autobusu. Rodzina mieszkała w Williamsburgu i East New York na Brooklynie, a potem na Lower East Side na Manhattanie. Służył w armii podczas II wojny światowej, a potem studiował teatr na Uniwersytecie Syracuse.
W 1953 roku poznał aktorkę Anne Mearę, z którą przeżył w małżeństwie ponad 60 lat, aż do jej śmierci w 2015 roku. Razem stworzyli duet komediowy Stiller and Meara, w latach 60. gwiazdy programu Eda Sullivana, a później popularnych reklam radiowych. W 2007 roku dostali wspólną gwiazdę w hollywoodzkiej Alei Sław.
Drugą młodość przeżył jako sześćdziesięciolatek. Od 1993 do 1998 roku grał porywczego Franka Costanzę w „Kronikach Seinfelda”, za co był nominowany do Emmy, a jego bohater rozsławił wymyślone święto Festivus. Potem przez lata był Arthurem Spoonerem w „Diabli nadali”. Występował też z synem Benem, m.in. w „Zoolanderze”. Zmarł 11 maja 2020 roku w swoim domu na Upper West Side na Manhattanie, w wieku 92 lat.
Ben Stiller
Aktor i reżyser, gwiazda „Poznaj mojego tatę”, „Zoolandera” i „Nocy w muzeum”.
Benjamin Stiller urodził się 30 listopada 1965 roku w Nowym Jorku i wychował na Upper West Side, często towarzysząc rodzicom, komikowi Jerry’emu Stillerowi i aktorce Anne Mearze, na planach programów telewizyjnych. Polskie korzenie zawdzięcza ojcu. Jego babka, Bella Stiller z domu Citron (1902–1954), urodziła się we Frampolu na Lubelszczyźnie, w miasteczku, które opisywał Isaac Bashevis Singer. Bena nie poznała, bo zmarła ponad dziesięć lat przed jego urodzeniem. Dziadek Bena, William Stiller, kierowca taksówki i autobusu, był synem żydowskich imigrantów z Galicji, czyli dzisiejszej południowo-wschodniej Polski i zachodniej Ukrainy. Jerry dorastał w Williamsburgu i East New York na Brooklynie, a potem na Lower East Side.
Zaczynał od krótkich parodii filmowych, krótko pisał dla „Saturday Night Live”, a za własny program „The Ben Stiller Show” zdobył Emmy za scenariusz. Jako reżyser zadebiutował filmem „Orbitowanie bez cukru” (1994). Gwiazdą komedii stał się dzięki „Sposobowi na blondynkę” (1998), a potem „Poznaj mojego tatę” (2000), „Zoolanderowi” (2001), „Starsky & Hutch”, „Nocy w muzeum” (2006) i „Jajom w tropikach” (2008), które też wyreżyserował. W „Madagaskarze” użyczył głosu lwu Alexowi.
Od połowy lat 2010. pracuje głównie jako reżyser telewizyjny: za miniserial „Ucieczka z Dannemory” (2018) dostał nagrodę Gildii Reżyserów, a od 2022 roku reżyseruje i produkuje serial „Rozdzielenie” dla Apple TV. W 2025 roku pokazał dokument „Stiller & Meara: Nothing Is Lost” o swoich rodzicach, zbudowany z ich nagrań, dzienników i rodzinnych archiwów.
Gwyneth Paltrow
Aktorka, laureatka Oscara za „Zakochanego Szekspira”, Pepper Potts w filmach Marvela.
Gwyneth Paltrow urodziła się 27 września 1972 roku w Los Angeles jako córka producenta i reżysera Bruce’a Paltrowa i aktorki Blythe Danner. Ojciec był Żydem i wychowywała się, obchodząc zarówno święta żydowskie, jak i chrześcijańskie.
Rodzina ojca przybyła do Ameryki z Polski i Białorusi i wywodzi się z rabinackiego rodu Paltrowiczów, związanego z Krakowem. Gałąź, z której pochodzi aktorka, mieszkała w Nowogrodzie nad Narwią, około 150 km na północny wschód od Warszawy, dziś w województwie podlaskim, a w XIX wieku w zaborze rosyjskim. Ustalili to w 2011 roku genealodzy amerykańskiej edycji programu „Who Do You Think You Are?”. Jej prapradziadek Simcha, w Ameryce Simon Paltrovich, wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. W Nowogrodzie rabinem był też jego krewny Hirsch (Hersz). Ocaleni z Nowogrodu wspominali go jako odważnego znawcę kabały, który w pojedynkę ugasił pożar zagrażający żydowskiej dzielnicy. „Sama studiuję kabałę, czuję duchowość, która bije z tych kart” – mówiła aktorka. W 2022 roku ufundowała tablicę na cmentarzu żydowskim w Nowogrodzie, przygotowaną przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, z historią tutejszej gminy żydowskiej i jej zagłady.
Zwróciła na siebie uwagę w „Siedem” (1995), „Emmie” (1996) i „Przypadkowej dziewczynie” (1998). Za rolę Violi w „Zakochanym Szekspirze” (1998) zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki. Grała też w „Utalentowanym panu Ripleyu”, „Genialnym klanie” i „Płytkim facecie”, a w Londynie wystąpiła w sztuce „Dowód”, nominowana do nagrody Laurence’a Oliviera.
Dla młodszej publiczności jest Pepper Potts z filmów Marvela, od „Iron Mana” (2008) do „Avengers: Koniec gry” (2019). Za gościnną rolę w serialu „Glee” otrzymała Emmy. Od 2008 roku prowadzi firmę lifestyle’ową Goop, krytykowaną za promowanie pseudonauki. Do aktorstwa wróciła w filmie „Marty Supreme” (2025).
Natalie Portman
Aktorka, laureatka Oscara za „Czarnego łabędzia”, znana z „Leona zawodowca” i „Gwiezdnych wojen”.
Natalie Portman to pseudonim, naprawdę nazywa się Natalie Hershlag. Urodziła się 9 czerwca 1981 roku w Jerozolimie, w szpitalu Hadassah, jako jedyne dziecko izraelskiego ginekologa Avnera Hershlaga i artystki Shelley Stevens z Ohio. Ma obywatelstwo izraelskie i amerykańskie, a gdy miała trzy lata, rodzina przeniosła się do USA.
Jej dziadkowie ze strony ojca wyjechali z Polski do Palestyny pod koniec lat 30. Dziadek działał w Polsce w żydowskim ruchu młodzieżowym i wyjechał, licząc, że później sprowadzi rodzinę. Nie zdążył: jego rodzice, Leiser i Lea Hershlag, zginęli w komorach gazowych Auschwitz. Aktorka wspomniała ich z imienia w 2020 roku w Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu. Babka ze strony ojca pochodziła z Rumunii i w czasie II wojny światowej pracowała dla brytyjskiego wywiadu, a dziadkowie ze strony matki byli żydowskimi imigrantami z Rosji i Austrii, którzy osiedlili się w Stanach Zjednoczonych.
Na ekranie zadebiutowała jako trzynastolatka w „Leonie zawodowcu” (1994). Jako nastolatka zagrała Anne Frank na Broadwayu, a jako Padmé Amidala wystąpiła w trzech częściach „Gwiezdnych wojen” (1999–2005). W tym czasie skończyła psychologię na Harvardzie.
Za „Bliżej” (2004) dostała Złoty Glob i nominację do Oscara, a za rolę baletnicy w „Czarnym łabędziu” (2010) zdobyła Oscara dla najlepszej aktorki. Trzecią nominację przyniosła jej rola Jacqueline Kennedy w „Jackie” (2016). Grała Jane Foster w filmach o Thorze, wyreżyserowała „Opowieść o miłości i mroku” (2015) według Amosa Oza, a jej firma produkcyjna stworzyła „May December” (2023).
Mandy Patinkin
Aktor i śpiewak, Saul Berenson z „Homeland” i Inigo Montoya z „Narzeczonej dla księcia”.
„Nazywam się Inigo Montoya” – tę kwestię z „Narzeczonej dla księcia” (1987) zna kilka pokoleń widzów. Mandel Bruce Patinkin, zwany Mandym, urodził się 30 listopada 1952 roku w Chicago, w żydowskiej rodzinie właściciela zakładów metalowych. Długo był przekonany, że nikt z jego bliskich nie zginął w Holokauście. W 2021 roku program PBS „Finding Your Roots” pokazał mu, że jego krewni z Brańska na Podlasiu zostali wywiezieni do Treblinki i tam zamordowani. Czytając na wizji opis zagłady brańskich Żydów, aktor się rozpłakał.
Zaczynał w teatrze, a sławę przyniosła mu rola Che w broadwayowskiej „Evicie” (1979), nagrodzona Tony. Współpracował ze Stephenem Sondheimem przy „Niedzieli w parku z George’em” i był nominowany do Tony jeszcze dwukrotnie. W kinie zagrał m.in. w „Ragtime” i „Yentl” Barbry Streisand, za którą był nominowany do Złotego Globu, oraz w „Dicku Tracym”.
Telewizja dała mu Emmy za rolę doktora Jeffreya Geigera w „Szpitalu Dobrej Nadziei” (1995). Później był agentem Jasonem Gideonem w „Zabójczych umysłach”, a w latach 2011–2020 Saulem Berensonem w „Homeland”, za co otrzymał kolejne nominacje do Emmy i Złotego Globu. Łącznie był nominowany do Emmy siedem razy.
Logan Lerman
Aktor, Percy Jackson i bohater serialu „We Were the Lucky Ones”.
Logan Lerman urodził się 19 stycznia 1992 roku w Beverly Hills, w rodzinie prowadzącej od pokoleń firmę ortopedyczną, i jest jej jedynym aktorem. Ma polsko-żydowskich przodków z obu stron rodziny. Jego dziadek ze strony ojca, Max Lerman, urodził się w 1927 roku w Berlinie w żydowskiej rodzinie pochodzącej z Polski. W latach 30. rodzina uciekła z nazistowskich Niemiec i przetrwała wojnę w Szanghaju. Dziadek ze strony matki był polsko-żydowskim imigrantem.
Zadebiutował jako dziecko w „Patriocie” (2000) u boku Mela Gibsona, potem grał w „Efekcie motyla” i „3:10 do Yumy” (2007). Sławę przyniosła mu tytułowa rola w filmach o Percym Jacksonie (2010–2013), a krytycy docenili go za „Charliego” (2012) według powieści Stephena Chbosky’ego. Zagrał też d’Artagnana w „Trzech muszkieterach”, Chama w „Noe: Wybrany przez Boga” i młodego żołnierza w wojennej „Furii” (2014).
W serialu „Łowcy” (2020–2023) był Jonahem, członkiem grupy tropiącej nazistów w Ameryce lat 70. W 2024 roku zagrał Addy’ego Kurca w miniserialu „We Were the Lucky Ones” według powieści Georgii Hunter o żydowskiej rodzinie z Radomia, rozdzielonej przez wojnę. Mówił, że przy tej roli myślał o własnym dziadku i traktował ją jako hołd dla niego.
Mel Brooks
Reżyser i komik, twórca „Producentów” i „Płonących siodeł”, zdobywca EGOT.
Melvin Kaminsky przyszedł na świat 28 czerwca 1926 roku na kuchennym stole w kamienicy na Brooklynie. Jako nastolatek grał na perkusji, a nazwisko zmienił na Brooks, bo mylono go z trębaczem Maxem Kaminskym. Podczas II wojny światowej służył w Europie jako saper.
Rodzina jego ojca, Maxa Kaminsky’ego, to niemieccy Żydzi z Gdańska, wówczas niemieckiego Danzig, a matka, Katie „Kitty” z domu Brookman, przyjechała do Ameryki jako żydowska imigrantka z Kijowa, wówczas w Imperium Rosyjskim. Rodzice pobrali się w 1916 roku. Ojciec zmarł na gruźlicę nerek w wieku 34 lat, gdy Mel miał dwa lata. Brooks mówił później, że jego komizm wyrósł po części z gniewu po tej stracie. Najmłodszy z czterech braci – starszymi byli Irving, Lenny i Bernie – dorastał w Williamsburgu, przy South 3rd Street 365.
Zaczynał jako autor tekstów dla Sida Caesara w „Your Show of Shows”. Z Carlem Reinerem stworzył skecz „2000 Year Old Man”, który przyniósł im Grammy, a z Buckiem Henrym serial „Dorwać Smarta”. W 1969 roku dostał Oscara za scenariusz „Producentów”, a potem nakręcił serię przebojowych parodii: „Płonące siodła” i „Młodego Frankensteina” (oba 1974), „Nieme kino”, „Lęk wysokości” i „Kosmiczne jaja” (1987). Jego firma Brooksfilms wyprodukowała m.in. „Człowieka słonia” Davida Lyncha i „Muchę” Davida Cronenberga.
Z żoną, aktorką Anne Bancroft, zagrał w „Być albo nie być” (1983), nowej wersji komedii Lubitscha rozgrywającej się w okupowanej Warszawie. Musicalowa wersja „Producentów” zdobyła w 2001 roku rekordowe 12 nagród Tony. Należy do nielicznych zdobywców EGOT, czyli nagród Emmy, Grammy, Oscar i Tony, a w styczniu 2024 roku, jako 97-latek, odebrał także Oscara honorowego.
Paul Newman
Aktor, gwiazda „Żądła” i „Butcha Cassidy’ego i Sundance Kida”, laureat Oscara za „Kolor pieniędzy”.
Paul Newman przyszedł na świat 26 stycznia 1925 roku w Cleveland Heights w Ohio i wychował się w pobliskim Shaker Heights, gdzie ojciec prowadził sklep sportowy. Ojciec był synem żydowskich emigrantów: Simona Newmana z Węgier i Hanny Cohn z Polski. Matka była katoliczką z Peticse, dziś na Słowacji. Po studiach w Kenyon College i roku w Yale School of Drama uczył się w Actors Studio u Lee Strasberga, a w 1953 roku zadebiutował na Broadwayu w „Pikniku”, gdzie poznał przyszłą żonę Joanne Woodward.
W kinie był gwiazdą przez pół wieku. Nominacje do Oscara przyniosły mu m.in. „Kotka na gorącym blaszanym dachu” (1958), „Bilardzista” (1961), „Hud, syn farmera” (1963), „Nieugięty Luke” (1967), „Werdykt” (1982) i „Droga do zatracenia” (2002). Z Robertem Redfordem stworzył legendarny duet w „Butchu Cassidym i Sundance Kidzie” (1969) i „Żądle” (1973). Akademia przyznała mu Oscara honorowego, a w 1987 roku statuetkę za „Kolor pieniędzy”, w którym po 25 latach wrócił do roli Fast Eddiego z „Bilardzisty”. Za miniserial „Empire Falls” dostał Emmy.
Poza ekranem był kierowcą wyścigowym, w 1979 roku zajął drugie miejsce w 24-godzinnym wyścigu Le Mans, oraz filantropem. Założona przez niego firma spożywcza Newman’s Own przekazuje cały zysk na cele dobroczynne, a w 1988 roku współtworzył obóz dla ciężko chorych dzieci Hole in the Wall Gang Camp. Zmarł na raka 26 września 2008 roku w Westport w stanie Connecticut.
Daniel Radcliffe
Aktor, Harry Potter z serii filmów o młodym czarodzieju.
Daniel Radcliffe urodził się 23 lipca 1989 roku w Londynie, jako jedyne dziecko agentki obsadowej Marcii Gresham i agenta literackiego Alana Radcliffe’a. Matka urodziła się w RPA, a jej przodkowie to Żydzi aszkenazyjscy z Niemiec, Litwy, Polski i Rosji. Ojciec pochodzi z protestanckiej rodziny z Irlandii Północnej. Sam aktor w 2012 roku nazwał się „kompletnym kundlem” i wyliczył, że ma w sobie krew południowoafrykańską, polską, rosyjską, żydowską i północnoirlandzką. W 2019 roku w brytyjskim „Who Do You Think You Are?” poznał historię rodziny matki, która po rodzinnej tragedii zmieniła nazwisko z Gershon na Gresham.
Świat poznał go jako Harry’ego Pottera, którego grał we wszystkich ośmiu filmach serii w latach 2001–2011. Już jako 17-latek pokazał, że chce dorosłych ról, występując w sztuce „Equus” w Londynie i na Broadwayu. Później grał w horrorze „Kobieta w czerni” (2012), jako Allen Ginsberg w „Na śmierć i życie” (2013) i jako trup w surrealistycznym „Człowieku-scyzoryku” (2016).
Za rolę „Weird Ala” Yankovica w „Weird: The Al Yankovic Story” (2022) był nominowany do Emmy. Ma też silną pozycję na Broadwayu: za rolę w musicalu Sondheima „Merrily We Roll Along” zdobył w 2024 roku nagrodę Tony.
Oscary dla urodzonych w Polsce
Billy Wilder
Reżyser i scenarzysta, autor „Pół żartem, pół serio”, „Bulwaru Zachodzącego Słońca” i „Garsoniery”.
Samuel Wilder, zwany przez matkę Billie, urodził się 22 czerwca 1906 roku w Suchej, dziś Suchej Beskidzkiej, w Galicji, czyli w zaborze austriackim, w polsko-żydowskiej rodzinie. Rodzice, Eugenia i Max Wilderowie, poznali się w Krakowie. Rodzina prowadziła na dworcu w Suchej cukiernię, która rozrosła się w sieć kawiarni dworcowych. Ojciec przeniósł się potem do Krakowa, by prowadzić hotel, i tam Billy spędził wczesne lata, a w 1916 roku rodzina zamieszkała w Wiedniu. Sam Wilder żartował, że Sucha leży „pół godziny od Wiednia – telegrafem”. Wojna zabrała mu bliskich, którzy zostali w Polsce: matka, wtedy już Eugenia „Gitla” Siedlisker, zginęła w 1943 roku w Płaszowie, jej drugi mąż Bernard „Berl” Siedlisker w 1942 roku w Bełżcu, a babka Balbina Baldinger również padła ofiarą Zagłady.
Zamiast studiować, został w Wiedniu dziennikarzem. W 1926 roku zabrał go do Berlina koncertujący w Wiedniu bandleader Paul Whiteman, a tam Wilder zaczął pisać scenariusze, m.in. do „Ludzi w niedzielę” (1929), przy których pracował także Fred Zinnemann. Po dojściu nazistów do władzy uciekł do Paryża, a w 1934 roku dotarł do Hollywood.
Pierwszy wielki sukces odniósł jako współautor scenariusza „Ninoczki” (1939) Ernsta Lubitscha. Jako reżyser i scenarzysta stworzył klasyki: „Podwójne ubezpieczenie” (1944), „Stracony weekend” (1945), „Bulwar Zachodzącego Słońca” (1950), „Słomianego wdowca” (1955) i „Pół żartem, pół serio” (1959) z Marilyn Monroe oraz „Garsonierę” (1960). Zdobył sześć Oscarów: za reżyserię i scenariusz „Straconego weekendu”, za scenariusz „Bulwaru Zachodzącego Słońca” oraz za film, reżyserię i scenariusz „Garsoniery”. W 1988 roku dostał też Nagrodę im. Irvinga Thalberga.
Zmarł 27 marca 2002 roku w Los Angeles. Na nagrobku wyryto parafrazę słynnej ostatniej kwestii „Pół żartem, pół serio”: „Jestem pisarzem, ale cóż, nikt nie jest doskonały”.
Fred Zinnemann
Reżyser „W samo południe”, „Stąd do wieczności” i „Oto jest głowa zdrajcy”.
Alfred Zinnemann przyszedł na świat 29 kwietnia 1907 roku w Rzeszowie, wówczas w Galicji, w zaborze austriackim, w żydowskiej rodzinie Oskara i Anny z domu Feiwel. Dorastał w Wiedniu z młodszym bratem, a w czasie I wojny światowej ojciec służył jako medyk w armii austro-węgierskiej na froncie wschodnim. Skończył tam prawo, choć marzył o muzyce, a potem uczył się sztuki filmowej we Francji. W Berlinie pracował przy „Ludziach w niedzielę” (1929) razem z Billym Wilderem i Robertem Siodmakiem. Do Nowego Jorku przypłynął pod koniec października 1929 roku, w dniach krachu na Wall Street. Jego rodzice po anszlusie wrócili do Polski i zginęli w Holokauście. Według historyka filmu Stephena Prince’a miało to wpływ na samotnego bohatera „W samo południe”, który staje do walki, zamiast uciekać.
Za ważny wpływ na swoją pracę uważał dokumentalistę Roberta Flaherty’ego. Zaczynał od filmów krótkometrażowych, a przełomem było „The Search” (1948). Potem przyszły „W samo południe” (1952) z Garym Cooperem, „Stąd do wieczności” (1953), „Oklahoma!” (1955), „Historia zakonnicy” (1959) z Audrey Hepburn, „Oto jest głowa zdrajcy” (1966), „Dzień Szakala” (1973) i „Julia” (1977), w której zadebiutowała Meryl Streep.
Sam był nominowany do Oscara dziesięć razy i zdobył cztery statuetki: za reżyserię „Stąd do wieczności”, za film i reżyserię „Oto jest głowa zdrajcy” oraz za krótkometrażowy dokument „Benjy” (1951). Wprowadził do amerykańskiego kina m.in. Marlona Brando i Montgomery’ego Clifta. Zmarł 14 marca 1997 roku w Londynie.
Franz Waxman
Kompozytor muzyki filmowej.
Franz Wachsmann, później Waxman, urodził się 24 grudnia 1906 roku w Królewskiej Hucie, dziś Chorzowie, jako najmłodsze z sześciorga dzieci żydowskiego kupca Ottona Wachsmanna i Rosalie z domu Perl. Miasto, po niemiecku Königshütte, leżało wtedy w pruskim Śląsku, a do Polski weszło dopiero w 1922 roku. Jako trzylatek oblał się wrzątkiem i na zawsze uszkodził sobie wzrok. Rodzina przeniosła się do Opola, gdzie jako sześciolatek zaczął grać na fortepianie. Ojciec chciał zrobić z niego bankowca, więc Franz przez dwa lata pracował jako kasjer, a z pensji opłacał lekcje muzyki. Na początku lat 20. wyjechał do Drezna, gdzie studiował kompozycję i dyrygenturę, utrzymując się z grania w zespołach tanecznych.
Potem w Berlinie grał i aranżował w popularnym jazzowym zespole Weintraub Syncopators i orkiestrował muzykę do „Błękitnego anioła” (1930). W 1934 roku pobity w Berlinie przez nazistowskich bojówkarzy wyjechał do Paryża, a wkrótce potem do Hollywood.
Tam reżyser James Whale powierzył mu muzykę do „Narzeczonej Frankensteina” (1935), po której został szefem działu muzycznego Universalu. Potem pracował dla MGM i Warner Bros., a sławę przyniosła mu muzyka do „Rebeki” (1940) Alfreda Hitchcocka. Napisał też muzykę m.in. do „Okna na podwórze”, „Historii zakonnicy” i „Tarasa Bulby” (1962), którą Bernard Herrmann nazwał partyturą życia.
Był nominowany do Oscara dwanaście razy i zdobył go w dwóch kolejnych latach: za „Bulwar Zachodzącego Słońca” (1950) i „Miejsce pod słońcem” (1951). Za pierwszy z tych filmów dostał też Złoty Glob. W 1947 roku założył Los Angeles Music Festival i do końca życia był jego dyrektorem. Skomponował też utwór na orkiestrę i chóry „The Song of Terezín” do wierszy dzieci z getta w Terezinie. Zmarł 24 lutego 1967 roku w Los Angeles.
Bronisław Kaper
Kompozytor muzyki filmowej związany z wytwórnią MGM.
Bronisław Kaper urodził się 5 lutego 1902 roku w Warszawie, wówczas w zaborze rosyjskim, w zamożnej żydowskiej rodzinie. Na fortepianie grał od szóstego roku życia i uchodził za cudowne dziecko. W 1919 roku zdał maturę w gimnazjum im. Stanisława Staszica, a rok później, jako student, został powołany do wojska i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej, także w Bitwie Warszawskiej. Na życzenie ojca studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim, a równocześnie fortepian i kompozycję w konserwatorium, dorabiając korepetycjami z matematyki i łaciny. Pisał piosenki dla warszawskich kabaretów, potem przeniósł się do Berlina, gdzie z tekściarzem Fritzem Rotterem tworzył przeboje dla Richarda Taubera i Jana Kiepury. Po dojściu Hitlera do władzy wyjechał do Paryża.
Tam w 1935 roku usłyszał go szef MGM Louis B. Mayer i zaproponował mu kontrakt. Kaper wyjechał do Hollywood razem ze współpracownikiem Walterem Jurmannem. Jednym z pierwszych amerykańskich filmów była komedia braci Marx „Noc w operze” (1935), potem napisali piosenkę do filmu „San Francisco” (1936). Przez lata pisał muzykę dla MGM. Oscara otrzymał w 1954 roku za muzykę do musicalu „Lili” (1953). Pisał też do „Buntu na Bounty” (1962), „Lorda Jima” (1965) i serialu „The F.B.I.”.
Jego najtrwalszym dziełem okazał się temat z filmu „Green Dolphin Street” (1947): piosenka „On Green Dolphin Street” stała się jazzowym standardem, a sławę zawdzięcza m.in. nagraniu Milesa Davisa. Podobną drogę przeszła ballada „Invitation”. Kaper zmarł 26 kwietnia 1983 roku w Beverly Hills.
Zbigniew Rybczyński
Twórca filmów animowanych i wideo, autor nagrodzonego Oscarem „Tanga”.
11 kwietnia 1983 roku „Tango” zdobyło Oscara dla najlepszego krótkometrażowego filmu animowanego, pierwszego Oscara dla polskiego filmu. Noc gali skończyła się dla autora w areszcie. Zbigniew Rybczyński wyszedł zapalić, a gdy chciał wrócić, ochroniarz go nie wpuścił. Twórca słabo znał angielski, doszło do szarpaniny i wezwana policja go zatrzymała. Ostatecznie nie postawiono mu zarzutów, a on sam podsumował później, że sukces i porażka bywają ze sobą splecione.
Urodził się 27 stycznia 1949 roku w Łodzi. Skończył liceum plastyczne w Warszawie i zaczynał jako animator w Studiu Miniatur Filmowych, a w latach 1969–1973 studiował zdjęcia w łódzkiej Szkole Filmowej. Należał do awangardowego Warsztatu Formy Filmowej. W latach 1973–1980 robił filmy w studiu Se-ma-for, gdzie powstało też „Tango” (1980), precyzyjnie zaplanowane ujęcie, w którym w jednym pokoju krążą kolejne postacie. W stanie wojennym, w 1982 roku, wyjechał do Austrii i dostał tam azyl polityczny. Pracował jako operator przy filmie Geralda Kargla, a po Oscarze przeniósł się z rodziną, żoną Wandą i synem Pawłem, do Stanów Zjednoczonych, najpierw do Los Angeles, potem do Nowego Jorku.
W Nowym Jorku założył w 1985 roku studio ZBIG VISION. Powstały tam „Steps” (1987), „The Fourth Dimension” (1988) i „The Orchestra” (1990), za którą w 1990 roku dostał nagrodę Emmy. Zrealizował ponad 30 teledysków, m.in. dla Micka Jaggera, Lou Reeda i Pet Shop Boys, a „Imagine” (1986) do piosenki Johna Lennona był pierwszym teledyskiem nakręconym w technologii wysokiej rozdzielczości. Ma kilka amerykańskich patentów z dziedziny obrazu elektronicznego. W 2009 roku wrócił do Polski i założył we Wrocławiu Centrum Technologii Audiowizualnych, a po konflikcie z jego kierownictwem ponownie wyjechał do USA.
Janusz Kamiński
Operator filmowy, stały współpracownik Stevena Spielberga.
Od 1993 roku jest stałym autorem zdjęć do filmów Stevena Spielberga. Janusz Kamiński urodził się 27 czerwca 1959 roku w Ziębicach na Dolnym Śląsku jako syn Jadwigi z domu Celner i Mariana Kamińskiego. Latem 1980 roku, podczas wakacji w Grecji, postanowił nie wracać do kraju, a po kilku miesiącach w Wiedniu, na początku 1981 roku, jako 21-latek, wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Studiował w Columbia College w Chicago, a potem w konserwatorium AFI. Zaczynał w wytwórni Rogera Cormana jako oświetlacz i operator drugiej ekipy.
Spielberg zauważył go w 1991 roku dzięki telewizyjnemu filmowi „Wildflower” i zatrudnił przy produkowanym przez siebie „Class of ’61”. Potem przyszła „Lista Schindlera” (1993), czarno-biały film nakręcony w Krakowie, który przyniósł Kamińskiemu pierwszego Oscara. Drugiego zdobył za „Szeregowca Ryana” (1998). Amerykańskie Stowarzyszenie Operatorów w 2019 roku umieściło oba filmy na liście najlepiej sfotografowanych filmów XX wieku.
Był nominowany do Oscara siedem razy: oprócz dwóch zwycięstw za „Amistad”, „Motyl i skafander”, „Czas wojny”, „Lincolna” i „West Side Story”. Za film „Motyl i skafander” Juliana Schnabla dostał nagrodę techniczną na festiwalu w Cannes. Ze Spielbergiem zrobił też m.in. „Raport mniejszości”, „Monachium” i „Most szpiegów”. Próbował sił jako reżyser w horrorze „Lost Souls” (2000), polskim filmie „Hania” (2007) i serialu „The Event”. W latach 1995–2001 był mężem aktorki Holly Hunter.
Allan Starski i Ewa Braun
Scenograf i dekoratorka wnętrz, laureaci Oscara za „Listę Schindlera”.
W marcu 1994 roku Allan Starski i Ewa Braun odebrali Oscara za scenografię i dekoracje do „Listy Schindlera” Stevena Spielberga. Na potrzeby filmu w krakowskim kamieniołomie Liban, kilkaset metrów od miejsca prawdziwego obozu, odtworzono obóz w Płaszowie, z barakami, wieżyczkami i willą komendanta. Spielberg nie chciał kręcić na terenie dawnego obozu z szacunku dla ofiar. Resztki dekoracji można tam oglądać do dziś.
Allan Starski urodził się 1 stycznia 1943 roku w okupowanej Warszawie. Jego ojciec, Ludwik Starski, autor scenariuszy i tekstów przedwojennych przebojów, urodził się jako Ludwik Kałuszyner w polskiej rodzinie żydowskiego pochodzenia i po 1930 roku przeszedł na katolicyzm. W 1931 roku poślubił Marię Bargielską, tancerkę Teatru Wielkiego i kabaretu Qui Pro Quo. W czasie okupacji ojciec przez dwa lata ukrywał się w Warszawie, a po upadku Powstania Warszawskiego razem z żoną i małym synem przeszedł przez obóz w Pruszkowie i schronił się w Skawinie pod Krakowem. Allan skończył architekturę wnętrz w warszawskiej ASP. Był wieloletnim współpracownikiem Andrzeja Wajdy, m.in. przy „Człowieku z marmuru”, „Człowieku z żelaza”, „Pannach z Wilka” i „Panu Tadeuszu”. Pracował też z Agnieszką Holland przy „Europie, Europie” i „Placu Waszyngtona”, a z Romanem Polańskim przy „Pianiście”, za którego dostał Cezara, i „Oliverze Twiście”. Pracował też przy amerykańskich produkcjach, m.in. „Hannibalu. Po drugiej stronie maski”. W 2025 roku otrzymał Orła za osiągnięcia życia.
Ewa Braun urodziła się 2 sierpnia 1944 roku w Krakowie jako córka pisarza Andrzeja Brauna i Zofii ze Świeżawskich (1918–1995). Skończyła historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim i od 1970 roku pracuje przy filmie jako scenografka, dekoratorka wnętrz i kostiumografka. Tworzyła oprawę plastyczną filmów Wojciecha Hasa, Janusza Majewskiego, m.in. „Zaklętych rewirów” i „C.K. Dezerterów”, Krzysztofa Zanussiego, Agnieszki Holland i Andrzeja Wajdy. Jest profesorem sztuki, związaną z warszawską ASP i łódzką Filmówką.
Allan: Wikipedia · IMDb
Ewa: Wikipedia · IMDb
Jan A.P. Kaczmarek
Kompozytor muzyki filmowej, laureat Oscara za „Marzyciela”.
Jan A.P. Kaczmarek urodził się 29 kwietnia 1953 roku w Koninie. Muzykę miał w rodzinie: jego dziadek był skrzypkiem i przygrywał do filmów w miejscowym kinie, a matka od wczesnego dzieciństwa zabierała go do poznańskiej filharmonii. Uczył się gry na fortepianie, a pierwszy sukces odniósł w I Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w Koninie, dla którego skomponował hymn szkoły i muzykę do szkolnych przedstawień. Mimo to wybrał prawo i skończył je na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jako seminarzysta prof. Zygmunta Ziembińskiego, myśląc o karierze dyplomaty. Przełomem okazały się staże w Teatrze Laboratorium Jerzego Grotowskiego. W 1977 roku stworzył Orkiestrę Ósmego Dnia, a w 1982 roku, po pierwszej trasie koncertowej po USA, nagrał debiutancką płytę „Music for the End” dla chicagowskiej wytwórni Flying Fish.
W 1989 roku osiadł na stałe w Los Angeles. W 1992 roku dostał nagrodę Drama Desk za muzykę do nowojorskiego spektaklu „’Tis Pity She’s a Whore”, a potem zaczął pisać dla kina, m.in. do „Placu Waszyngtona” Agnieszki Holland, „Niewiernej” i „Mój przyjaciel Hachiko”. W 2005 roku zdobył Oscara za muzykę do „Marzyciela” Marca Forstera z Johnnym Deppem, nominowaną też do Złotego Globu i nagrody BAFTA. Łącznie skomponował muzykę do ponad 70 filmów.
Pisał też wielkie utwory na polskie rocznice, m.in. „Kantatę o Wolności” na 25-lecie Solidarności i „Oratorium 1956” na 50. rocznicę Poznańskiego Czerwca. Założył Instytut Rozbitek i festiwal Transatlantyk. Chorował na zanik wieloukładowy, zmarł 21 maja 2024 roku w Krakowie.
Andrzej Wajda
Reżyser, autor „Popiołu i diamentu”, „Ziemi obiecanej” i „Człowieka z marmuru”.
Gdy w marcu 2000 roku Andrzej Wajda odbierał w Los Angeles z rąk Jane Fondy Oscara honorowego za całokształt twórczości, zapowiedział, że będzie mówił po polsku, bo chce powiedzieć to, co myśli, a myśli zawsze po polsku. Statuetkę przekazał później Uniwersytetowi Jagiellońskiemu.
Urodził się 6 marca 1926 roku w Suwałkach jako syn zawodowego oficera Jakuba Wajdy (1900–1940), syna Kazimierza Waydy, i nauczycielki Anieli z domu Białowąs (1901–1950). Młodszy brat Leszek został plastykiem i scenografem. W 1934 roku, po awansie ojca na kapitana, rodzina przeniosła się do Radomia, gdzie Andrzej chodził do szkoły powszechnej im. Mikołaja Reja i wstąpił do harcerstwa. Pod koniec sierpnia 1939 roku pożegnał ojca, który wyruszył na wojnę z 72. Pułkiem Piechoty. Kapitan Wajda trafił do sowieckiej niewoli i zginął w zbrodni katyńskiej, a rodzina długo nie znała jego losu. Po latach syn poświęcił mu film „Katyń” (2007). W okupowanym Radomiu Andrzej pracował z bratem jako magazynier, tragarz i pomocnik bednarza, uczył się na tajnych kompletach, a w 1942 roku wstąpił do Armii Krajowej jako łącznik. Jesienią 1943 roku, gdy znani mu konspiratorzy wpadli w zasadzkę gestapo, ukrył się w Krakowie.
Po wojnie studiował malarstwo w krakowskiej ASP i reżyserię w łódzkiej Szkole Filmowej. Sławę przyniosła mu wojenna trylogia: „Pokolenie” (1955), „Kanał” (1957), nagrodzony w Cannes, i „Popiół i diament” (1958) ze Zbigniewem Cybulskim.
Do Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego nominowano cztery jego filmy: „Ziemię obiecaną”, „Panny z Wilka”, „Człowieka z żelaza” i „Katyń”. „Człowiek z żelaza” zdobył w 1981 roku Złotą Palmę w Cannes. Otrzymał też honorowego Złotego Lwa w Wenecji i honorowego Złotego Niedźwiedzia w Berlinie. Zmarł 9 października 2016 roku w Warszawie.
Paweł Pawlikowski
Reżyser „Idy” i „Zimnej wojny”.
Paweł Pawlikowski urodził się 15 września 1957 roku w Warszawie. Ojciec Wiktor był lekarzem, matka Zula tancerką baletową, a potem wykładowczynią literatury angielskiej. Jako nastolatek dowiedział się, że jego babka ze strony ojca była Żydówką i zginęła w Auschwitz. W wieku 14 lat wyjechał z matką do Londynu, jak sądził, na wakacje, a okazało się, że na stałe. Po roku w RFN osiadł w Wielkiej Brytanii i studiował literaturę i filozofię w Oksfordzie.
Zaczynał od dokumentów, za film o rosyjskim pisarzu Wieniedikcie Jerofiejewie dostał m.in. Emmy. Jako reżyser fabuł zdobył nagrody BAFTA za „Last Resort” (2000) i „Lato miłości” (2004) z Emily Blunt. Wielki sukces przyniosła mu „Ida” (2013), która w lutym 2015 roku jako pierwszy polski film zdobyła Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego.
„Zimna wojna” (2018), opowieść o miłości dwojga ludzi o imionach jego rodziców, Wiktora i Zuli, dała mu nagrodę za reżyserię w Cannes i trzy nominacje do Oscara: za reżyserię, zdjęcia i jako film nieanglojęzyczny. W 2026 roku po raz drugi zdobył w Cannes nagrodę za reżyserię, ex aequo, za „Fatherland”, film o Thomasie Mannie i jego córce Erice.
Maciek Szczerbowski
Polsko-kanadyjski reżyser filmów animowanych.
Maciek Szczerbowski urodził się 21 kwietnia 1971 roku w Poznaniu. W 1981 roku wyjechał z rodzicami z Polski, najpierw do Austrii, a po roku do Kanady, gdzie rodzina osiadła w mieście London w Ontario. W 1994 roku skończył scenografię na Uniwersytecie Concordia w Montrealu.
W 1997 roku założył z Chrisem Lavisem duet Clyde Henry Productions, który robi filmy, reklamy, ilustracje i teledyski. Ich pierwszy wspólny film, lalkowa animacja „Madame Tutli-Putli” (2007), powstawał pięć lat w National Film Board of Canada. Lalki dostały w nim prawdziwe, cyfrowo wstawione ludzkie oczy. Film zdobył dwie nagrody w Cannes, kanadyjską nagrodę Genie i nominację do Oscara.
15 marca 2026 roku na 98. gali Oscarów duet zdobył statuetkę za krótkometrażową animację „The Girl Who Cried Pearls”, poklatkową baśń także wyprodukowaną przez NFB. Wcześniej film zdobył nagrodę dla najlepszego kanadyjskiego filmu krótkometrażowego na festiwalu w Toronto. To dwunasty Oscar dla produkcji NFB. Po gali film udostępniono w Kanadzie bezpłatnie w internecie.
Roman Polański
Reżyser, autor „Noża w wodzie”, „Chinatown” i „Pianisty”.
Roman Polański urodził się 18 sierpnia 1933 roku w Paryżu jako Raymond Thierry Liebling. Jego ojciec, Mojżesz Liebling (1903–1983), pochodził z Krakowa i wyjechał do Paryża, by zostać malarzem, a matka, Bella (Bula) Katz-Przedborska (1900–1943), miała z pierwszego małżeństwa córkę Annette. Na początku 1937 roku, uciekając przed antysemityzmem we Francji, rodzina wróciła do Krakowa. Po wybuchu wojny zamieszkali u babki Marii Liebling na Kazimierzu, a potem w getcie na Podgórzu. W lutym 1943 roku matkę i babkę wywieziono do Auschwitz, gdzie zginęły. 13 marca 1943 roku, podczas likwidacji getta, ojciec zrobił w ogrodzeniu dziurę, przez którą syn uciekł, i oddał oszczędności na jego ukrycie. Chłopiec jako Roman Wilk ukrywał się w Krakowie, a od lata 1943 do jesieni 1944 roku w chacie rodziny Buchałów we wsi Wysoka koło Wadowic, gdzie pomagał w gospodarstwie. Ojciec przeżył obóz Mauthausen-Gusen, a Annette Auschwitz. W 1946 roku ojciec ożenił się ponownie i przyjął nazwisko Polański, które przejął też syn.
Po studiach w łódzkiej Szkole Filmowej nakręcił „Nóż w wodzie” (1962), nominowany do Oscara w kategorii filmu nieanglojęzycznego. Potem pracował we Francji i w Wielkiej Brytanii („Wstręt”, „Matnia”), a w 1968 roku w Hollywood odniósł sukces „Dzieckiem Rosemary”. W 1969 roku jego żona, aktorka Sharon Tate, będąca w ciąży, została zamordowana przez członków sekty Mansona. Kolejne nominacje do Oscara przyniosły mu „Chinatown” (1974) i „Tess” (1979).
W 1977 roku został zatrzymany w USA w sprawie wykorzystania seksualnego 13-latki. Przyznał się do mniejszego zarzutu, a w 1978 roku, przed ogłoszeniem wyroku, wyjechał z USA i od tego czasu grozi mu tam aresztowanie. Dlatego nie przyjechał na galę w 2003 roku, gdy dostał Oscara za reżyserię „Pianisty”, nagrodzonego też Złotą Palmą w Cannes. Statuetkę odebrał w jego imieniu Harrison Ford, który wręczył mu ją później na festiwalu w Deauville. W 2018 roku Akademia wykluczyła go ze swojego grona.
Ida Kamińska
Gwiazda teatru żydowskiego w Warszawie, nominowana do Oscara.
Do dziś jest jedyną polską aktorką nominowaną do Oscara. Ida Kamińska urodziła się w 1899 roku w Odessie, wówczas w Imperium Rosyjskim, dziś na Ukrainie, w hotelu, w którym jej rodzice występowali gościnnie. Była córką Estery Racheli Kamińskiej (1870–1925), nazywanej matką teatru żydowskiego, i aktora oraz reżysera Abrahama Izaaka Kamińskiego (1867–1918), siostrą aktorki Reginy i kompozytora Józefa Kamińskiego. Pierwszy raz stanęła na scenie w Warszawie w 1904 roku, w teatrze Jardin d’Hiver, jako mała Sionka w sztuce „Matka” Dawida Pińskiego, a w 1916 roku zadebiutowała w Teatrze Żydowskim założonym przez rodziców. Została jedną z największych gwiazd teatru jidysz. Z pierwszym mężem Zygmuntem Turkowem prowadziła w Warszawie Żydowski Teatr Artystyczny, potem własny zespół.
6 września 1939 roku bomby zniszczyły jej mieszkanie i teatr. Znalazła się na liście reżyserów sztuk antyhitlerowskich przeznaczonych do likwidacji, więc uciekła do Lwowa, gdzie kierowała Państwowym Teatrem Żydowskim, a po ataku Niemiec na ZSRR prowadziła zespół we Frunze w Kirgizji i pracowała w moskiewskim radiu. W 1947 roku wróciła do Warszawy z drugim mężem Marianem Melmanem i synem Wiktorem, a córka Ruth wróciła z zesłania w ZSRR w 1956 roku. Kierowała Państwowym Teatrem Żydowskim w Warszawie, który dziś nosi imię jej i jej matki. Najsłynniejszą rolę filmową, starej sklepikarki, zagrała w czechosłowackim „Sklepie przy głównej ulicy” (1965) Jána Kadára i Elmara Klosa. Dostała za nią wyróżnienie w Cannes, nominację do Złotego Globu i nominację do Oscara dla najlepszej aktorki. W 1967 roku na Broadwayu wyreżyserowała „Matkę Courage” i zagrała w niej główną rolę.
W proteście przeciw antysemickiej kampanii Marca 1968 wyjechała z Polski na zawsze. 21 sierpnia 1968 roku okazało się na dworcu, że pociągi do Wiednia wstrzymano z powodu inwazji na Czechosłowację, więc wyjechała kilka dni później, przez Wiedeń do Izraela, a potem do Nowego Jorku. W 1973 roku wydała autobiografię „My Life, My Theater”. Zmarła 21 maja 1980 roku w Nowym Jorku.
Za kamerą i przy pulpicie
Agnieszka Holland
Reżyserka „Europy, Europy”, „W ciemności” i „Zielonej granicy”.
Agnieszka Holland urodziła się 28 listopada 1948 roku w Warszawie, w rodzinie dziennikarzy. Ojciec, Henryk Holland, dziennikarz i socjolog żydowskiego pochodzenia, stracił rodziców w getcie. Po kapitulacji Warszawy w 1939 roku trafił do Wilna i Lwowa, a po ataku Niemiec na ZSRR wstąpił do Armii Czerwonej. Po wojnie był oficerem i działaczem komunistycznym. Matka, Irena z domu Rybczyńska, była katoliczką, uczestniczką Powstania Warszawskiego, odznaczoną medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Rodzice rozstali się w 1959 roku, a dwa lata później ojciec, aresztowany pod zarzutem zdrady stanu, popełnił samobójstwo, co było dla córki wstrząsem. W 1966 roku skończyła warszawskie liceum im. Stefana Batorego. Nie przyjęto jej do łódzkiej Szkoły Filmowej, więc studiowała reżyserię w praskiej FAMU, przeżyła tam Praską Wiosnę, a w 1970 roku spędziła sześć tygodni w czechosłowackim areszcie, oskarżona o kontakty z przemytnikami wydawnictw emigracyjnych. Po powrocie do Polski jej mentorem został Andrzej Wajda. Tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego wyjechała do Francji, zabierając kopię swojego filmu „Kobieta samotna”, i została na emigracji.
Jej filmy były nominowane do Oscara trzy razy: „Gorzkie żniwa” (1985) i „W ciemności” (2011) w kategorii filmu nieanglojęzycznego, a ona sama za scenariusz „Europy, Europy” (1990), która dostała też Złoty Glob. Umowę na „Europę, Europę” producent Artur Brauner podsunął jej zaraz po wspólnej jeździe kolejką górską w Disneylandzie, gdy Holland jeszcze trzęsła się ze strachu.
Sukces otworzył jej drogę do Hollywood. Nakręciła „Tajemniczy ogród” (1993), „Całkowite zaćmienie” (1995) i „Plac Waszyngtona” (1997), a w telewizji reżyserowała odcinki „Prawa ulicy”, „Treme” i „House of Cards”. Za „Pokot” zdobyła w 2017 roku Srebrnego Niedźwiedzia w Berlinie, a „Zielona granica” w 2023 roku Nagrodę Specjalną Jury w Wenecji. W latach 2020–2024 była prezeską Europejskiej Akademii Filmowej.
Andrzej Bartkowiak
Operator i reżyser pracujący w Hollywood.
Bruce Willis twierdził, że pierwszą pracę statysty, w „Werdykcie”, załatwił mu właśnie Andrzej Bartkowiak, jego przyjaciel z lat 80. Bartkowiak urodził się 6 marca 1950 roku w Łodzi. Jako nastolatek grał w zespole rockowym i chciał zostać malarzem, skończył łódzkie XXI Liceum Ogólnokształcące im. Bolesława Prusa, a w 1970 roku zaczął studia na wydziale operatorskim łódzkiej Szkoły Filmowej. W 1972 roku przerwał je i wyjechał do Nowego Jorku, gdzie mieszkał przez jakiś czas z aktorką Elżbietą Czyżewską i jej mężem Davidem Halberstamem.
Zaczynał od reklam i filmów przemysłowych. Pierwszy film fabularny, „Deadly Hero”, nakręcił w 1975 roku. Sidney Lumet docenił jego zdjęcia do telewizyjnego „The Five Forty-Eight” i w latach 1981–1993 zatrudnił go przy jedenastu filmach, m.in. „Księciu wielkiego miasta” i „Werdykcie”. Bartkowiak robił też zdjęcia do „Czułych słówek” (1983), „Honoru Prizzich” (1985), „Upadku” (1993), „Speed. Niebezpiecznej prędkości” (1994) i „Adwokata diabła” (1997). W 2025 roku Amerykańskie Stowarzyszenie Operatorów przyznało mu nagrodę za całokształt pracy.
Jako reżyser specjalizował się w kinie akcji. Zadebiutował filmem „Romeo musi umrzeć” (2000) z Jetem Li, potem nakręcił „Od kołyski aż po grób”, „Doom” (2005) i „Street Fighter: Legenda Chun-Li” (2009). Był mężem aktorki Diane Venory.
Dariusz Wolski
Operator filmowy, autor zdjęć do serii „Piraci z Karaibów”.
Morskie przygody kapitana Jacka Sparrowa widzowie oglądali oczami polskiego operatora: zdjęcia do czterech części „Piratów z Karaibów” zrobił Dariusz Wolski. Urodził się 7 maja 1956 roku w Warszawie i studiował w łódzkiej Szkole Filmowej, której nie skończył. W 1979 roku, jako 23-latek, wyjechał do Stanów. W Nowym Jorku zaczynał od dokumentów i niskobudżetowych filmów, a przełom przyszedł, gdy zastąpił operatora filmu „Heart”.
Potem przeniósł się do Los Angeles i nakręcił ponad sto teledysków, m.in. dla Davida Bowie, Eltona Johna, Aerosmith i Stinga, współpracując z Davidem Fincherem i Alexem Proyasem. Z Proyasem zrobił „Kruka” (1994) i „Mroczne miasto” (1998), z Tonym Scottem „Karmazynowy przypływ” (1995) i „Fana”. Do serii „Piraci z Karaibów” robił zdjęcia w latach 2003–2011, a dla Tima Burtona nakręcił „Sweeneya Todda” i „Alicję w Krainie Czarów”.
Od lat jest stałym operatorem Ridleya Scotta: pracowali razem przy „Prometeuszu”, „Marsjaninie”, „Obcym: Przymierzu”, „Wszystkich pieniądzach świata”, „Ostatnim pojedynku”, „Domu Gucci” i „Napoleonie”. Za zdjęcia do westernu „Nowiny ze świata” (2020) z Tomem Hanksem był nominowany do Oscara. Od 2004 roku jest członkiem Akademii Filmowej, a w 2025 roku nakręcił „Norymbergę”.
Łukasz Żal
Operator filmowy, dwukrotnie nominowany do Oscara.
Łukasz Żal urodził się 24 czerwca 1981 roku w Koszalinie. Kino pokochał jako 16-latek na kursie filmowym w rodzinnym mieście, a w 2007 roku skończył wydział operatorski łódzkiej Szkoły Filmowej. Zaczynał jako operator kamery i autor zdjęć do dokumentów, m.in. do „Joanny”, nominowanej do Oscara w kategorii krótkometrażowego dokumentu.
Przy „Idzie” Pawła Pawlikowskiego przejął zdjęcia od Ryszarda Lenczewskiego. Obaj dostali za nie nominację do Oscara i wyróżnienie Spotlight Amerykańskiego Stowarzyszenia Operatorów. Drugą nominację do Oscara przyniosła mu czarno-biała „Zimna wojna” (2018), za którą zdobył też główną nagrodę Amerykańskiego Stowarzyszenia Operatorów. Pracował przy malowanym ręcznie „Twoim Vincencie” (2017).
W Ameryce zrobił zdjęcia do filmu Charliego Kaufmana „I’m Thinking of Ending Things” (2020) dla Netfliksa. Do „Strefy interesów” (2023) Jonathana Glazera używał m.in. kamer termowizyjnych, by kręcić sceny w niemal całkowitej ciemności, i był nominowany za nią do nagrody BAFTA. W 2019 roku został honorowym członkiem brytyjskiego Royal Photographic Society.
Leopold Stokowski
Dyrygent, gwiazda „Fantazji” Disneya.
Leopold Stokowski urodził się 18 kwietnia 1882 roku w londyńskim Marylebone jako syn urodzonego w Anglii stolarza meblowego o polskich korzeniach, Kopernika Josepha Bolesława Stokowskiego, i Irlandki Annie-Marion Moore. Imię dostał po urodzonym w Polsce dziadku Leopoldzie, który zmarł w londyńskim szpitalu Bethlem. Źródła nie podają, skąd dokładnie dziadek pochodził. Polskie korzenie zaczął mocno akcentować w Ameryce, według biografa Olivera Daniela za namową pierwszej żony, pianistki Olgi Samaroff, która radziła mu eksponować tylko polską część pochodzenia. Później używał też polskiej formy drugiego imienia, Antoni, a w liście do leksykonu muzycznego z 1950 roku podał nawet, że urodził się w Krakowie. Mówił z niebrytyjskim akcentem, choć dorastał w Londynie.
Od 1909 roku kierował orkiestrą w Cincinnati, a od 1912 roku Orkiestrą Filadelfijską, z którą był związany do 1941 roku i której wypracował charakterystyczne brzmienie. Dyrygował bez batuty. W Hollywood wystąpił w „The Big Broadcast of 1937” i „Ich stu i ona jedna” (1937) z Deanną Durbin, a w 1939 roku nagrał z Orkiestrą Filadelfijską w Filadelfii muzykę do „Fantazji” Walta Disneya. W filmie ściska dłoń Myszki Miki, a sam żartował potem, że to Myszka Miki uścisnęła dłoń jemu. Za „Fantazję” Akademia uhonorowała jego i współpracowników specjalnym wyróżnieniem.
Był też mężem Glorii Vanderbilt, a w 1962 roku założył American Symphony Orchestra. Promował w USA muzykę Andrzeja Panufnika i Witolda Lutosławskiego. Nagrywał do czerwca 1977 roku, zmarł 13 września tego roku w Nether Wallop w Anglii, w wieku 95 lat.
Polskie ślady na amerykańskim ekranie
Te historie bardzo się różnią. Jedni, jak bracia Warner czy Samuel Goldwyn, przyjechali z ziem polskich i zbudowali przemysł filmowy od podstaw. Inni, jak Pola Negri czy Izabella Scorupco, przyjechali do Hollywood z Polski jako dorośli. Jeszcze inni, jak Paul Wesley czy Danny Pudi, wychowywali się w Ameryce w domach, w których mówiło się po polsku, albo mają po przodkach tylko nazwisko i historię rodziny, którą odkrywali po latach, jak Jesse Eisenberg w Krasnymstawie, Andrew Garfield w Kielcach czy John Krasinski w Bytoniu.
Komentarze (0)
Brak komentarzy. Bądź pierwszy!